خەلیل ئیبراهیم سیاسەتمەدار و چاودێری سیاسی: ئێمە لەبەردەم قۆناغێكی هەستیارداین كە تێیدا نەخشەی هێز لە ناوچەكەدا دووبارە دادەڕێژرێتەوە
خەلیل ئیبراهیم، یەكێكە لە سیاسەتمەدارە دیارەكانی ناو پرۆسەی سیاسیی هەرێمی كوردستان و عێراق و لەسەر هەموو ڕووداو و پرسە سیاسییەكان دیدوتێڕوانینی نیشتمانیی خۆی هەیە و لە ڕوانگەی بەرژەوەندیی باڵای نەتەوەیی و نیشتمانییەوە ڕەهەندەكانی ڕاڤە دەكات. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كوردستان لەناو گێژاوی شەڕێكی نەخوازراودا) بەمجۆرە دیدوتێڕوانین و پێشنیار و ڕاسپاردەكانی خۆی خستەڕوو.
«بسم اللە الرحمن الرحیم»
لە سەرەتادا سوپاسم بۆ بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان هەیە، بۆ ڕێكخستنی ئەم بازنەی گفتوگۆیە گرنگ و پێویستە. بۆیە خۆشحاڵم كە لە خزمەت ئەم مامۆستا و پسپۆڕانەدا گفتوگۆ لەسەر ئەم پرسە گرنگە دەكەین.
پێویستە هەمووان لەو ڕاستییە تێبگەین، كە ئەم جەنگەی ئێستا لە ناوچەكەدا دەگوزەرێت، تەنیا ململانێیەكی بچووكی ناوخۆیی، یان شەڕێكی كلاسیكی نێوان دوو دەوڵەت نییە، بەڵكو ئەمە ڕووبەڕووبوونەوەیەكی گەورەی خاوەن ڕەهەندی نێودەوڵەتییە. ئێمە لەبەردەم ململانێی نێوان دوو بلۆكی جیهانیداین، لە لایەكەوە میحوەری (چین و ڕووسیا) و لە لایەكی دیكەشەوە بەرەی (ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی). هەرچەندە لە ئێستادا ئەمریكا تا ڕادەیەك بە تەنیا دەردەكەوێت و جۆرێك لە لێكترازان و ناكۆكی لەگەڵ ئەوروپا و ناتۆ لە ئارادایە، بەڵام هێشتا وەك جەمسەری سەرەكیی ململانێكان ماوەتەوە.
لە ڕاستیدا، ئیسرائیل و ئەمریكا بە هەماهەنگییەكی تەواوەوە داخلی ئەم شەڕە بوون. ئیسرائیل ئامانجێكی ستراتیژیی ڕوونی هەیە، ئەویش چەسپاندنی هەیمەنەی تەواوە بەسەر ناوچەكەدا، بە شێوەیەك كە هیچ هێزێكی دیكە نەبێتە ڕكابەری. ئیسرائیل بەرانبەر هەر پێشكەوتنێكی سەربازی، یان سیاسیی دەوڵەتانی ناوچەكە هەستیارە و پاراستنی ئاسایشی خۆی بە لەناوبردنی هەر هەڕەشەیەكی گەشەسەندوو دەبەستێتەوە. لە بەرانبەردا، تێڕوانینی دۆناڵد تڕەمپ و ئەمریكا زیاتر ڕەهەندی پاراستنی تاكجەمسەریی جیهانی و بەرژەوەندی ئابووری هەیە. تڕەمپ وەك بازرگانێك دەیەوێت هەیمەنەی ئەمریكا بەسەر سەرچاوەكانی وزەدا بپارێزێت و لەو ڕێگەیەوە قەیرانی قەرزەكان و كێشە ئابوورییەكانی وڵاتەكەی چارەسەر بكات.
سەبارەت بە دۆسیەی ئێران، وا دیارە كۆدەنگییەكی نێودەوڵەتی لە نێوان ئەمریكا، ئەوروپا، ئیسرائیل و تەنانەت هەندێك دەوڵەتی عەرەبیدا دروست بووە، بۆ سنوورداركردنی نفووزی ئەو وڵاتە. ستراتیژییەكە بە سێ قۆناغی سەرەكی جێبەجێ دەكرێت:
یەكەم: بڕینی باڵەكانی ئێران و لەناوبردنی هەژموونی سیاسی و سەربازیی لە لوبنان، سووریا، عێراق و فەلەستین.
دووەم: بێهێزكردنی توانای پەرچەكرداری ئێران كە خۆی لە بەرنامە ئەتۆمی و بالیستییەكەیدا دەبینێتەوە.
سێیەم: لێدانی دامەزراوە ئەمنی و سەربازییە هەستیارەكان بۆ دروستكردنی ئیفلیجیی سیاسی، بەو ئومێدەی گۆڕانكارییەك لە ناوخۆدا لە ڕێگەی ناڕەزایەتییە شەعبییەكانەوە دروست ببێت.
بەڵام، ئاسۆی ئەم جەنگە ناڕوونە و پێشبینیكردنی ئاڕاستەكانی كارێكی ئەستەمە. سیاسەتەكانی تڕەمپ پڕن لە لێدوانی دژبەیەك و ناڕوونی، ئەمەش وای كردووە، تەنانەت لە ناوخۆی ئەمریكاشدا، سەرەڕای بوونی بنكەیەكی جەماوەری، ڕووبەڕووی فشارێكی زۆر ببێتەوە. ئێمە لەبەردەم قۆناغێكی هەستیارداین كە تێیدا نەخشەی هێز لە ناوچەكەدا دووبارە دادەڕێژرێتەوە.
لێرەدا پێویستە ئاماژە بەوە بكەین كە ئەم جەنگەی ئێستا لە ناوچەكەدا بەرپایە، بەو شێوەیە كورتخایەن نەبوو كە لە سەرەتادا نەخشەی بۆ كێشرابوو. پێدەچێت ململانێكان درێژخایەنتر بن و ڕەهەندی ئاڵۆزتر وەربگرن. ئەوەی بۆ ئێمە وەك كورد و وەك چاودێرانی سیاسی لەم قۆناغەدا جێگەی بایەخی هەرە لە پێشینەیە، تیشك خستنە سەر چارەنووسی كوردستان و عێراقە لە ناو جەرگەی ئەم گۆڕانكارییانەدا.
ئەگەر سەیری ستراتیژیی لایەنە شەڕكەرەكان بكەین، دەبینین ئیسرائیل و ئەمریكا دەیانەوێت بە زووترین كات كۆتایی بە هەژموونی ئێران بهێنن، بەڵام هەر لایەنێكیان مەرجی تایبەتی خۆی هەیە و دەیەوێت وەك لایەنی سەركەوتووی ڕەها لەم مەیدانە بێتە دەرەوە. لە بەرانبەردا، ئێران جەنگی (مان و نەمان) دەكات. بۆ تاران، تەنیا «مانەوە» لە ژیان و پاراستنی قەوارە سیاسییەكەی، بە واتای سەركەوتن دێت. لە كاتێكدا ئیسرائیل سەركەوتن لە لاوازكردن و تێكشكاندنی تەواوی ژێرخانی سەربازی و ئەمنی ئێراندا دەبینێتەوە. لەم نێوەندەدا، دۆناڵد تڕەمپ بە لێدوانە دژبەیەكەكان و گۆڕینی بەردەوامی هەڵوێستەكانی، جۆرێك لە دڵەڕاوكێی جیهانی دروست كردووە. هەرچەندە جارێك باس لە گەڕاندنەوەی ناوچەكە بۆ «سەردەمی بەردین» دەكات، بەڵام لە لایەكی دیكەوە ئاماژەكانی بۆنی ئاشتی و وەستاندنی جەنگیان لێ دێت، بەتایبەت لە مامەڵەكردن لەگەڵ پرسی گەرووی هورمز و كێشە ئابوورییەكاندا.
بۆ ئێمە لە هەرێمی كوردستان و عێراق، ئەم دۆخە پەیامێكی ڕوونی تێدایە: نابێت وا هەست بكەین كە ئێمە لەم ئاگرە دوورین. بەپێچەوانەوە، ئێمە لە ناو جەرگەی ڕووداوەكانداین و ڕاستەوخۆ كاریگەریمان لەسەرە. ئەركی مێژوویی و نەتەوەیی ئێمەیە كە خەمی قەوارەی هەرێم، دامەزراوە نیشتمانییەكان و داهاتووی نەوەكانمان بخۆین. ئێمە وەك بەشێك لە عێراق، بەرپرسیارێتییەكی قورسمان لەسەرشانە بۆ پاراستنی دەستكەوتەكانمان. ئەمە كاتی ڕاكردن لە بەرپرسیارێتی نییە، بەڵكو كاتی خۆئامادەكردنە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەموو ئەو ئالنگارییە مەترسیدارانەی كە ڕەنگە ڕوومان تێبكەن.
هەڵوێستی سیاسی لەم قۆناغەدا نابێت تەنیا لەسەر بنەمای سۆز، یان ڕای شەخسی بێت، بەڵكو دەبێت هەڵوێستێكی «عەقڵانی و واقیعی» بێت. تاوەكو ئێستا، ئەو سیاسەتە هاوسەنگەی كە سەركردایەتیی هەرێمی كوردستان گرتوویەتەبەر، سیاسەتێكی تەندروست و دروست بووە. سەرەڕای هەموو ئەو ئیستیفزاز و فشارە سەربازییانەی كە لە ڕێگەی درۆن و مووشەكەكانەوە دەكرێنە سەر هەرێم، بۆ ئەوەی پەلكێشی ناو شەڕەكەمان بكەن، بەڵام هەرێم توانیویەتی ددان بەخۆداگرتنێكی ستراتیژی بنوێنێت.
من پێموایە بێلایەنی لەم جەنگەدا كارێكی زۆر قورسە، چونكە زۆر جار شەڕەكە خۆی دێتە بەر دەرگای ماڵەكەت، بەڵام دەبێت تا دەتوانین پەنا بۆ «سیاسەتی هاوسەنگی» ببەین. ئێمە ناتوانین جیاگرافیای سیاسیی خۆمان نادیدە بگرین. دراوسێیەتی ئێران و كاریگەرییەكانی لەسەر عێراق و كوردستان ڕاستییەكی حاشاهەڵنەگرن. هەروەها دەبێت هەستیارییەكانی توركیا و سووریاش لەبەرچاو بگرین. بۆیە، پێویستە دیپلۆماسییەتی هەرێمی كوردستان لە جاران وردتر و بەهێزتر بێت.
بێگومان سەرەنجام كلیل و بنەمای مانەوەی ئێمە لە «ناوخۆماندایە». یەكڕیزی و تەبایی نێوان لایەنە سیاسییەكان تەنیا دروشم نییە، بەڵكو پێویستییەكی ژیانییە. دەبێت خۆمان بۆ «خراپترین ئەگەرەكان» ئامادە بكەین، بۆ ئەوەی بتوانین لە ناو ئەم گەردەلوولە سیاسییەدا، كەشتییەكەی هەرێمی كوردستان بگەیەنینە كەناری ئارامی. چاوەڕوانییەكان زۆرن و مەترسییەكانیش كەم نین، بەڵام بە عەقڵ و یەكڕیزی دەتوانین ئەم قۆناغە سەختە تێپەڕێنین.
پێویستە لەم بارودۆخە هەستیارەدا بە وردی هەڵوەستە لەسەر ناوخۆی هەرێمی كوردستان بكەین. یەكگرتنەوەی هێزەكانی پێشمەرگە و ڕێكخستنەوەی دامەزراوە نیشتمانییەكان تەنیا دروشم نین، بەڵكو پێویستییەكی هەنووكەیی و چارەنووسسازن. لە ڕووی ئابووری و بژێویی خەڵكەوە، دەبێت بە ڕاشكاوی بڵێین كە ئامادەكارییەكان لە ئاستی قەبارەی مەترسییەكاندا نین. پەككەوتنی پەرلەمان و بوونی حكومەتێكی كاربەڕێكەر، كەلێنێكی یاسایی و دامەزراوەیی گەورەی دروست كردووە كە شەرعییەتی دامەزراوەكان دەخاتە ژێر پرسیارەوە. ئەم دۆخە نالەبارە، كاریگەرییەكی نەرێنیی قووڵی لەسەر دەروونی كۆمەڵگە جێهێشتووە. خەڵك تووشی نائارامی و بێئومێدی بوون و متمانەیان بە ئایندەی ئابووری لاواز بووە.
پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە: ئەگەر بێتو شەڕێكی گەورە ڕوو بدات، ئێمە تا چەند لە ڕووی سیاسی، سەربازی، ئابووری و كۆمەڵایەتییەوە ئامادەین؟ بەداخەوە لە زۆر لایەنەوە لاوازیی دیارمان هەیە. بۆیە ئەركی لایەنە سیاسییەكانە (بە دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنەوە)، كە ململانێیە تەسكەكان وەلا بنێن. ئێستا كاتی ئەوە نییە لەسەر بەرژەوەندی حزبی كۆببینەوە، بەڵكو ڕۆژی پاراستنی قەوارەی هەرێم و مانەوەیە. دەبێت پێگەیەكی هاوسەنگمان هەبێت و ڕێگە نەدەین تێوەبگلێین لە شەڕێك كە شەڕی ئێمە نییە و ئامادەكارییەكەشمان بۆی لە ئاستی پێویستدا نییە.
لە ئێستادا فشارێكی گەورەی نێودەوڵەتی لە لایەن ئەمریكا، ئیسرائیل و ئێرانەوە لەسەر هەرێمی كوردستان هەیە، بۆ ئەوەی ببینە لایەنگر لەم ململانێیەدا. پێویستە لە ئەزموونی دەوڵەتانی كەنداوەوە فێر ببین. ئەوان سەرەڕای بوونی توانا و هێزێكی زۆر، هەوڵ دەدەن بە وریاییەكی زۆرەوە خۆیان لە ئاگری شەڕەكە بپارێزن. بۆ ئێمەش، هەرچەندە ڕەنگە هەندێك دەرفەتی سیاسی بێتە پێشەوە، بەڵام ئەم شەڕە جێگەی سەركێشی نییە. دەبێت بە عەقڵانییەت مامەڵە بكەین و ناوخۆمان ڕێك بخەینەوە، بێ ئەوەی پەلە بكەین، بەڵام هاوكات دەبێت بۆ هەموو ئەگەرە ناخۆشەكان ئامادە بین.
لە كۆتاییدا، سەبارەت بە پەیوەندیمان لەگەڵ برایانی كوردی ڕۆژهەڵات، ئێمە هەمیشە پشتیوانی مافە ڕەواكانیانین. سوودوەرگرتن لە دەرفەتە سیاسییەكان شەرعییە، بەڵام ئەم قۆناغە وریاییەكی زۆر توندی دەوێت. برایانی ڕۆژهەڵات لە مێژوودا هەمیشە پارێزەری هەرێمی كوردستان بوون و ئێستاش پێویستە ئەو پارێزگارییە بەردەوام بێت، چونكە ئەم هەرێمە ماڵی هەمووانە و پاراستنی ئەركێكی نەتەوەیی و گشتگیرە. پێویستە هەماهەنگییەكانمان بە جۆرێك بێت، كە نەبینە بیانوو بۆ تێكدانی سەقامگیریی هەرێم و لە هەمان كاتدا پشتیوانی دۆزی ڕەوای كورد بین لە هەموو بەشەكان.
لە كۆتایی ئەم گفتوگۆیەدا، بە پێویستی دەزانم چەند خاڵێكی سەرەكی و چڕكراوە بخەمە ڕوو. ناوچەیەك كە ئێمەی تێدا دەژین، بووەتە مەیدانێكی گەورەی ململانێی بەرژەوەندییەكان و تێیدا چەندین پڕۆژەی هەرێمی و نێودەوڵەتی لە كێبڕكێیەكی تونددان. لە ئاستی ئیقلیمیدا، ئێمە لەبەردەم پڕۆژەی توركی، ئێرانی، ئیسرائیلی و عەرەبیداین، كە هەریەكەیان ئامانج و نەخشەی تایبەت بە خۆیان هەیە. لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا، پڕۆژە و هەژموونەكانی ئەمریكا، چین و ڕووسیا ڕەهەندێكی ئاڵۆزیان بە ململانێكان بەخشیوە.
پرسیار لێرەدا ئەوەیە: ئایا كورد وەك نەتەوە، چ پڕۆژەیەكی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دۆخە هەیە؟ ئەگەر پڕۆژەمان نییە، مەسڵەحەتی ئێمە لە كوێدایە و دەبێت لەگەڵ كام بەرەدا بوەستین؟ كێن دۆستە ڕاستەقینەكانمان و كێن نەیارەكانمان؟ ئایا دەتوانین بێلایەنییەكی هاوسەنگ بپارێزین، یان ناچارین بە لایەكدا دابشكێینەوە؟
بۆ وەڵامدانەوەی ئەم ئالنگارییانە، ئێمە پێویستمان بە سێ هەنگاوی بنەڕەتی هەیە:
یەكەم: داڕشتنی ئیستراتیژیەتێكی نەتەوەیی ڕوون و ئاشكرا كە ئاسۆی كاركردنمان دیاری بكات.
دووەم: گەشەپێدانی پڕۆژەیەكی نیشتمانیی سەردەمییانە كە تێیدا نوخبەی سیاسی و ڕۆشنبیری پێكەوە كار بۆ بەهێزكردنی ژێرخانی وڵات بكەن.
سێیەم: ڕێككەوتن لەسەر «میساقێكی شەرەفی نیشتمانی» كە لەم قۆناغەدا بایەخێكی مێژوویی هەیە بۆ ڕێكخستنەوەی نێوخۆمان و دروستكردنی خیتابێكی سیاسیی یەكگرتوو بەرانبەر بە دەرەوە.
كۆمەڵگەی كوردی، خاوەن فرەیی و جیاوازییەكی زۆری فیكری و سیاسییە. ئێمە لە ناو ماڵی خۆماندا ڕەوتی سۆشیال دیمۆكرات، لیبراڵ، شیوعی، ئیسلامی و موحافیزكارمان هەیە. پێویستە عەقڵییەتی پەراوێزخستن، تەكفیركردن و تەخوینكردن و سڕینەوەی ئەویتر كۆتایی پێ بهێنین. نابێت هیچ ڕەوتێكی سیاسی بكرێتە «بەعبەعە»، یان وەك هەڕەشە تەماشا بكرێت. بەڵكو حیكمەت و دووربینی لەوەدایە كە هەموو ئەم وزە و توانایانە، بە هەموو مەرجەعییەت و بۆچوونە جیاوازەكانەوە، لە چوارچێوەی ئیستراتیژیەتی نەتەوەییدا كۆبكەینەوە.
ئەركی ئێمە ئەوەیە سوود لە هەموو توانای میللەتەكەمان وەربگرین بۆ گەیشتن بە ئامانجە باڵاكانمان. دەبێت بە عەقڵێكی كراوە و وردبین، هەمووان لە خزمەت پڕۆژە نیشتمانییەكەماندا یەك بخەین، چونكە تەنیا بە یەكڕیزی و گوتارێكی هاوبەش دەتوانین لە ناو ئەم گێژاوەدا بەرژەوەندییەكانی گەلی كورد بپارێزین.
