حەسەن شەرەفی، یەكێكە لە سیاسەتمەدار و چاودێرە سیاسییەكانی كوردستان و خاوەنی ئەزموونێكی گەورەی خەبات و تێكۆشانە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (كوردستان لەناو گێژاوی شەڕێكی نەخوازراودا)، بەم جۆرە دید و تێڕوانین و بۆچوونەكانی خۆی خستە ڕوو.

 

زۆر سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەم، بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە گرنگە لەسەر ئەم پرسە هەستیارە، كە ئێستا بە كردەیی لەناو گێژاوی شەڕێكی نەخوازراودایە. جێگەی شانازییەكی گەورەشە كە كۆمەڵێك لەم كەسایەتییە هێژایانە دەبینم، هەندێكتان لە دوورەوە تەشریفتان هێناوە و هەندێكیشتان بۆ یەكەمجارە لێرە بە خزمەتتان گەیشم.

تەوەری سەرەكیی ئەمڕۆمان، باسی ئەو جەنگە سەختەیە كە لە ناوچەكەماندا هەیە. دەبێت ئەوە بزانین كە ئەگەر ئەم شەڕە ڕاستەوخۆیەش نەبوایە، هێشتا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە هۆی كێشە مێژووییەكانەوە لە ئارامی و ئاسایشێكی تەواودا نەدەبوو. ئەم ناوچەیە پڕە لە شەڕی ڕاگەیەندراو و ڕانەگەیەندراوی بەردەوام، ئێرە زێدی چەندین ئایینی گەورەی جیهانییە كە مێژوویەكی پڕ لە ناكۆكییان پێكەوە هەیە، هەروەها لە نێو هەریەك لەو ئایینانەشدا، چەندین مەزهەب و ئاراستەی جیاواز سەریان هەڵداوە، كە هەموویان لەگەڵ یەكتردا لە ململانێدان. بوونی نەتەوەی جیاواز، كە هەندێكیان باڵادەستن و هەندێكی دیكەشیان مافخوراو و ژێردەستن، بە شێوەیەكی تەواو سرووشتی زەمینەی بۆ ناكۆكی و ناسەقامگیریی بەردەوام ڕەخساندووە. زۆریی سەرچاوە ماددی و سرووشتییەكان، وای كردووە، چاوی تەماعی زلهێزە گەورەكان هەمیشە لەسەر ئەم خاكە دەوڵەمەندە بێت. ناوچەیەكی ئاوا پڕ لە ئاڵۆزی، كارێكی ئەستەمە ڕووی ئاوەدانی و هێمنی بە خۆیەوە ببینێت، بە تایبەت كە لە مێژووی ئەم ساڵانەی دواییدا دەبینین سێ جەمسەر، یان ئیمپراتۆریەت خەریكی سەرهەڵدانەوە و بووژانەوەن، تا هەژموونی سیاسی و سەربازیی خۆیان بسەپێنن. یەكەمیان؛ ئیمپراتۆریەتی شیعیی ئێرانییە، كە دەیەوێت پەلوپۆ بۆ هەموو وڵاتان بهاوێت، ئەمەش بە ئاشكرا لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا و ڕۆژئاوا یەك ناگرێتەوە و پێكدادان دروست دەكات. لەولایشەوە توركیا خەریكی زیندووكردنەوەی ئیمپراتۆریەتی توركی و ئایینییە، كە ئەویش پلانەكانی لەگەڵ هەندێك لایەنی دیكە ناكۆكە. لایەنی سێیەمیش كە ئێستا پەیدا بووە، هاوپەیمانیی پەیمانی ئیبراهیمییە. هەموو ئەمانە دۆخی ئەم ناوچە ئاڵۆزەیان زۆر ئاڵۆزتر كردووە.

 ڕەگی ئەم شەڕە بۆ كاتێك دەگەڕێتەوە كە كۆماری ئیسلامیی ئێران هاتە دەسەڵات، هەر لە ڕۆژی یەكەمەوە بە دروشمی نە ڕۆژئاوا و نە ڕۆژهەڵات، دژایەتیی بۆ ئەمریكا و ئەوروپا و هەموو شارستانییەكان ڕاگەیاند، بێگومان سرووشتی سیستمێكی سیاسیی لەم جۆرە حەتمەن بەو جۆرەیە ڕووبەرووی شەڕ دەبێتەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە لایەنەكانی دیكە بۆ پاراستنی بوون و بەرژەوەندییەكانیان ناچارن پەرچەكرداریان هەبێت، بەڵام ئەوەی گرنگە ئەم جەنگە، شەڕی ئێمەی كورد نییە، نە ئێمە هەڵمانگیرساندووە و نە لە بەردەوامبوونیدا هیچ ڕۆڵێكمان هەیە، بەڵام بە داخەوە هەموو هەوڵ و تواناكانی ئێمەی تێوەگلاندووە. لەم نێوەندەدا حكومەتی هەرێمی كوردستان زۆر ژیرانە سیاسەتی بێلایەنیی هەڵبژاردووە بۆ ئەوەی گەلەكەمان لە كاریگەرییە خراپەكانی ئاگری ئەم جەنگە بپارێزێت. پێویستە هەموومان بە بەرپرسیاریەتییەوە بڕوانینە پەرەسەندنەكان و بەرژەوەندییە باڵاكانی نیشتمان بخەینە پێش هەموو ئاراستە و بەرژەوەندییەكی تەسكەوە. پاراستنی قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان لەم بارودۆخە هەستیارەدا ئەركی سەرەكیی هەمووانە و دەبێت بە یەكڕیزی و هەماهەنگی، ڕێگری لە هەر مەترسییەك بكەین كە ڕووبەڕووی ئەزموونەكەمان دەبێتەوە لە ناوچەیەكی ئاوا پڕ مەترسیدا.

بێگومان پەیڕەوكردنی سیاسەتی بێلایەنی تەنیا كاتێك ئاسانە كە لایەنی سێیەم پەیوەندییەكی قووڵ و بەرژەوەندییەكی هاوبەشی لەگەڵ هیچ كام لە جەمسەرە ناكۆكەكاندا نەبێت، لە دۆخێكی وەهادا هەردوولا ڕێز لەو بێلایەنییە دەگرن، بەڵام كاتێك وەك كورد دەكەویتە نێوان دوو بەرەوە كە لەگەڵ هەردووكیاندا مێژوویەكی پڕ لە دۆستایەتی، بەرژەوەندی و تەنانەت ململانێمان هەیە، هاوكێشەكە ئاڵۆز دەبێت. لەم بارودۆخەدا هەر لایەنێكیان چاوەڕوانی ئەوەت لێدەكات، لە بەرەی ئەو بیت، ئەگەر بێلایەن بیت، وا هەست دەكەن لەگەڵ نەیارەكەیان هاوپەیمانیت، هەر بۆیە ئەمریكا فشارێكی زۆری خستە سەر كورد بۆ بەشداریكردن لەم شەڕەدا، بەڵام كورد نە لە هەرێم و نە لە پارچەكانی دیكە وەك ڕۆژهەڵات، تێوەنەگلا. هۆكارەكەش ڕوونە، چونكە ئەو كێشە و شەڕەی ئێمە هەمانە، لە ڕووی جۆر، ڕەهەند و ئامانجەكانەوە بە تەواوی جیاوازە لەو شەڕەی ئەمریكا و ئیسرائیل دەیكەن. لێرەوە پاراستنی بێلایەنی وەك ستراتیژێكی دروست هاتە كایەوە، بەڵام نابێت ئەوەش لەبیر بكەین، كە هێشتنەوەی ئەم بێلایەنییە كارێكی زۆر سەختە، بەتایبەت كە هەرێمی كوردستان بەشێكە لە دەوڵەتی عێراق، كە ئەم وڵاتە بە فەرمی لەسەر ئاستی دەوڵەت وەك لایەنێكی بێلایەن دەردەكەوێت، بەڵام لە واقیعدا لە ڕێگەی هێزەكانی حەشدی شەعبییەوە بە قووڵی تێوەگلاوە و بەشدارە لە جەنگەكەدا، ئەم هاودژییەی نێوان هەڵوێستی فەرمی و كرداریی عێراق، ئەركی هەرێمی كوردستانی بۆ مانەوەی وەك بێلایەن لەم شەڕەدا قورس كردووە. كەواتە هەرچەندە بێلایەنی بژاردەیەكی ژیرانەیە، بەڵام لە نێوان بەرژەوەندییە دژبەیەكەكان و فشارە نێودەوڵەتییەكاندا ڕێگەیەكی پڕ لە ئاستەنگ و مەترسییە. پاراستنی ئەم هاوسەنگییە هونەرێكی سیاسییە بۆ ڕێگری لە سووتانی كورد لە ئاگری شەڕێكی بێگانەدا، بۆیە زۆر پێویستە بە وریاییەوە هەنگاو بنێین، تاكو ئەم دەستكەوتانەی هەمانە لە ناو ئەم گێژاوەدا ون نەبن و بە كەمترین زیان لەم قۆناغە مێژووییە سەختە دەربچین و پێگەی كورد بپارێزین.

كاتێك باس لەوە دەكرێت كە ئەگەر گەرووی هورمز دابخرێت، چارەنووسی ئابووری، مووچە و بوودجەی هەرێمی كوردستان و عێراق بەرەو كوێ دەچێت، پێویستە بە وردی لە هاوكێشەكان بڕوانین. هەرێمی كوردستان وەك بەشێك لە عێراق، ناچارە بیر لە ئاسایشی ئەم شادەمارە ئابوورییە بكاتەوە. پرسیارەكە ئەوەیە: كێ دەتوانێت ئەم گەرووە دابخات، یان كێ ئەركی كردنەوەی لەئەستۆ دەگرێت؟ ئەگەر كۆماری ئیسلامیی ئێران بڕووخێت، گەرووەكە بە شێوەیەكی سرووشتی دەكرێتەوە، بەڵام ئەگەر بمێنێتەوە، هێندە پێویستی بە عێراقە وەك هاوپەیمانێكی ستراتیژی و ئابووری، كە هەرگیز ڕێگە نادات ئابووریی عێراق بە هۆی داخستنی گەرووەكەوە تووشی داڕمان ببێت، چونكە عێراق دۆست و هاوپەیمانی ئەوانە، كەواتە ئەم پرسە نابێت ببێتە سەرچاوەی نیگەرانییەكی گەورە بۆ ئێمە.

لە لایەكی دیكەوە ڕۆڵی ڕاگەیاندنەكان لەم قەیرانانەدا زۆر هەستیارە، زۆرجار ڕاگەیاندنەكان بۆ ئەوەی بێلایەنیی خۆیان بسەلمێنن، دەكەونە ناو تەڵەی لایەنگرییەكی ناڕاستەوخۆوە، هەندێكیان ئێران وەك هێزێكی ئەفسانەیی جیهانی وێنا دەكەن كە هیچ وڵاتێك، تەنانەت ئەمریكا و چینیش، ناتوانن ڕووبەڕووی ببنەوە، لە بەرانبەردا هەندێكی دیكەیان وای نیشان دەدەن كە ئێران هیچ هێزێكی نەماوە و لە لێواری داڕمانێكی یەكجاریدایە، ڕاستییەكە ئەوەیە كە هیچ كام لەم دوو وێنەیە تەواو نین و واقیعی سیاسی لە شوێنێكی ناوەندادا دەوەستێت.

خاڵێكی دیكە جەوهەری پرسی ترسە لە شەڕ. بۆچی دەبێت كورد ئەوەندە لە تێكچوونی ئارامیی ناوچەكە بترسێت؟ مێژووی ئێمە شاهیدی ئەوەیە كە ئارامی و سەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەبێ مافی كورد تەنیا «ئارامیی گۆڕستان» بووە. ئایا كام یەك لە دەوڵەتانی ناوچەكە هێندە دیموكراسی بوون، كە بەبێ شەڕ و لە ڕێگەی دەنگدان و ڕێزگرتن لە مافەكان، مافی نەتەوەیی كوردیان دابین كردبێت؟ هۆكاری هەموو ئەم شەڕانە نەبوونی دیموكراسی و بوونی سیستمی سەركوتكەرە، مادام ئەم وڵاتانە دیموكرات نین، ململانێ وەك بەشێكی دانەبڕاو لە ژیانی سیاسیی ئێمە دەمێنێتەوە.

هەر بۆیە لە بارودۆخێكی لەم جۆرەدا پێویستە كورد تەنیا و تەنیا بیر لە بەرژەوەندییەكانی خۆی بكاتەوە. ئەمریكا، ئیسرائیل و ئێران هەر یەكەیان بۆ پاراستنی مانەوە و بەرژەوەندیی خۆیان دەجەنگن، كەواتە بۆچی ئێمە خەمی ئەوان بخۆین؟ مەسەلەی سەرەكیی ئێمە، مافە نەتەوەییەكانمانە و نابێت بەرژەوەندیی گەلەكەمان بكرێتە قوربانیی هیچ ئایدیۆلۆژیایەكی بێگانە. سیاسەتی وڵاتانی دراوسێش بەرانبەر كورد پڕە لە دووفاقی، توركیا و ئێران وا نیشان دەدەن كە تەنیا كوردی وڵاتی خۆیان خراپە و كوردەكانی دیكە باشن، ئەمە فێڵێكی سیاسییە، ئەگەر ڕاست دەكەن، با مافی ئەو كوردە «باشانە» بدەن كە باسیان دەكەن. ڕاستییەكە ئەوەیە كە ئەوان بە هەمان ڕادە دژی هەموو كوردێكن كە داوای مافی خۆی بكات. بۆیە ئێمە دەبێت بە وریاییەوە مامەڵە بكەین و تەنیا بەرژەوەندیی نەتەوەیی خۆمان لە سەرووی هەموو شتێكەوە دابنێین.

عێراق كە ئێستا سیستمی فیدڕاڵیزمی پەسەند كردووە، ئەم هەنگاوەی تەنیا لە ئەنجامی گۆڕانكارییە مێژووییەكان و بارودۆخی سەختی دوای شەڕەوە بووە، نەك لەبەر باوەڕێكی قووڵی فكری بە پرەنسیپەكانی دیموكراسی و مافی گەلان. ئەو ڕەفتارانەی كە ئێستا لەلایەن حكومەتی ئیتحادییەوە بەرانبەر بە هەرێمی كوردستان دەبینرێن، بە هیچ جۆرێك لەگەڵ پێوەرەكانی وڵاتێكی دیموكرات و فیدڕاڵدا یەك ناگرنەوە و پێشێلكارییەكی ئاشكرای دەستوورن. لەبەر ئەوە، ئەركی ئێمەیە كە بە وریاییەكی زۆرەوە مامەڵە بكەین و بێلایەنییەكی ژیرانە هەڵبژێرین، بەڵام پێویستە هەمیشە ئەو ڕاستییە مێژووییەمان لەبەرچاو بێت، كە ئەم قەوارە سیاسییەی ئەمڕۆ هەمانە، بە دیاری بۆمان نەهاتووە و هیچ هێزێك بۆی دروست نەكردووین، تا بتوانێت بە ئاسانی هەڵیوەشێنێتەوە، بەڵكو ئەمە بەرهەمی دەیان ساڵ خەباتی بێپچڕانی شاخ و شار و ڕشتنی خوێنی هەزاران شەهیدی گەلەكەمانە. بۆ پاراستنی ئەم دەستكەوتە نەتەوەییە، دەبێت ئەو یەكگرتوویی و تەباییەی كە لە سەرەتادا ئەم قەوارەیەی هێنایە كایەوە، جارێكی دیكە بەهێزتر دروستی بكەینەوە.

بێلایەنی تەنیا بە گوتاری سیاسی نایەتەدی، ئەگەر هەر لایەنێكی سیاسی بە ئاراستەیەكی جیاواز و بۆ بەرژەوەندیی هێزە ناوچەییەكان و دژ بە یەكتر كار بكەن، ئەوا بێلایەنییەكەمان تەنیا ناوێكی بێ ناوەڕۆك دەبێت و مەترسی لەسەر قەوارەكەمان دروست دەكات. پێویستە هەموو هەوڵەكانمان بۆ پاراستنی نیشتمان و یەكخستنی ڕیزەكانی ناوماڵی كورد بێت، چونكە پاراستنی هەرێم تەنیا لە ڕێگەی پێشخستنی بەرژەوەندییە باڵاكانی نەتەوەكەمانەوە دەبێت، نەك خزمەتكردن بە ئەجندای خەڵكی دیكە. مانەوەی ئێمە گرێدراوی هێزی ناوخۆ و یەكڕیزیی ڕاستەقینەیە، تەنیا بەم شێوەیە دەتوانین لەم قۆناغە پڕ ململانێیەدا بە سەلامەتی دەربچین و بەرگری لە مافەكانمان بكەین. بەرژەوەندیی كورد هەمیشە لە سەرووی هەموو ئایدیۆلۆژیایەكەوەیە كە زیان بە قەوارەكەمان دەگەیەنێت، دەبێت بۆ گەیشتن بە پاشەڕۆژێكی گەشتر و ئارامتر یەكگرتوو بین.