لە دەستپێكی ئەم شەڕە نەخوازراوەی نێوان ئەمریكا و كۆماری ئیسلامیی ئێران لە مانگی 28ی شوباتی ڕابردووەوە، لەگەڵ ئەوەی بەردەوام هەرێمی كوردستان ئامانجی هێرشە درۆنی و بالیستییەكانی كۆماری ئیسلامیی ئێران و گرووپە چەكدارە لە یاسا دەرچووەكان بووە، ئەوجا لەگەڵ ئەوەی بە دەیان پێشمەرگە و هێزەكانی ئاسایش شەهید بوون و بە دەیانیش بریندار بوون، بەڵام هەڵوێستی فەرمیی هەرێمی كوردستان لەسەر ئاستی سەرۆك بارزانی و سەرۆكایەتیی هەرێم و حكومەتی هەرێمی كوردستان، ڕاشكاوانە ئەوە بووە، كە هەرێمی كوردستان نابێتە بەشێك لەم شەڕە نەخوازراوە و، ئەو هێرشانەشی كە دەكرێنە سەری بە دەستدرێژی و پێشێلكاریی بنەماكانی دراوسێیەتی باش و یاسا نێودەوڵەتییەكان لە قەڵەم داوە. لە بەرانبەردا حكومەتی كاربەڕێكەری ئێستای عێراق بە سەرۆكایەتیی محەمەد شیاع سوودانی، لەگەڵ ئەوەی لەسەر ئاستی حكوومی و دیپلۆماتی هەتا ئەم دواییەش بێلایەنیی خۆی لەم شەڕە ڕاگەیاندبوو، بەڵام دوای ئەوەی بنكەی هێزەكانی حەشدی شەعبی بۆردومان كران، ئەوە بوو ئەنجومەنی ئاسایشی نیشتمانیی عێراق لە بەیاننامەیەكدا، جەختی لەسەر ئەوە كردەوە كە هێزەكانی حەشدی شەعبی مافی بەرپەرچدانەوە و بەرگری لەخۆكردنیان هەیە. بەپێی ئەم بەیاننامەیەی حكومەتی عێراق كە هێزەكانی حەشدی شەعبی وەك بەشێك لە دامەزراوەی ئەمنی و سەربازیی عێراق لە قەڵەم دەدات، ئەوا بەو جۆرە خوێندنەوەی بۆ دەكرێت كە بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ حكومەتی عێراق خزاوەتە ناو ئەم شەڕە نەخوازراوەوە.

 

عێراق ئەو دەوڵەتەیە

بڕیاڕی شەڕ و ئاشتی لە دەستی خۆیدا نییە

دەوڵەتانی كەنداو (كوەیت، سعودیە، بەحرێن، قەتەر، ئیمارات، عومان) كە لە دەستپێكی ئەم شەڕە بوونە ئامانجی ڕاستەوخۆی هێرشەكانی كۆماری ئیسلامیی ئێران، بەڵام هەتا ئێستا كە دەچینە هەفتەی پێنجەمی ئەم شەڕە نەخوازراوە، هیچ كام لەو دەوڵەتانە بڕیاریان نەداوە ببنە بەشێك لەو شەڕە، لەمەش زیاتر هەتا ئێستاش دەوڵەتی عومان پەیوەندیی دیپلۆماتی لەگەڵ كۆماری ئیسلامیی ئێران نەپچڕاندووە و هەوڵەكانی بەردەوامە لەگەڵ وەزارەتی دەرەوەی ئێران، بۆ ئەوەی دەرگایەك بۆ دانوستاندن بكاتەوە و شەڕەكە بە ئاشتییانە كۆتایی بێت، ئەم هەڵوێستەش ئەوەی لێ دەخوێنرێتەوە كە دەوڵەتمەدارانی ئەم دەوڵەتانە زۆر دووربینانە ئەم شەڕە نەخوازراوە دەخوێننەوە و دەزانن بڕیاری «ڕاگەیاندنی شەڕ دژی ئێران» یان بوونە بەشێك لە هێرشەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، ئاكامی دوورمەودای ئەرێنی بۆ ئایندەی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ ئێران بە دوای خۆیدا ناهێنێت، هەربۆیە وێڕای ئەوەی لە ماوەی چوار هەفتەی ڕابردوو بەردەوام بە درۆن و مووشەكی بالیستی كراونەتە ئامانج، بەڵام بێجگە لە بەرگری و تەقاندنەوەی درۆن و مووشەكەكان هیچ بڕیارێكی دیكەیان نەداوە.

دەوڵەتی لوبنانیش كە بە هاوشێوەی عێراق، گرووپی حزبوڵڵای لوبنانی لە هەفتەی یەكەمەوە خۆیان كردە بەشێك لەم شەڕە و وەك حزب لە دەرەوەی ئیرادەی دەوڵەت بڕیاری شەڕیان ڕاگەیاند دژی ئیسرائیل و لە بەرانبەردا ئیسرائیل هێرشی كردە سەر بنكەكانی حزبوڵڵا، بەڵام نەواف سەلام سەرۆكی حكومەتی لوبنان، دوای هێرشەكانی حزبوڵڵا ڕایگەیاند «ئەولەوییەتی نیشتمانیی لوبنان بریتییە لە گەڕاندنەوەی بڕیاری سەروەری بۆ دەوڵەت و لوبنان ناتوانێت بەردەوام بێت، ئەگەر نیوەی دەوڵەت بێت و نیوەكەی دیكەی ببێتە گۆڕەپانی ململانێی دەرەكی». هەروەها زۆر ڕاشكاوانە ڕایگەیاند «ناكرێت گروپێكی چەكدار بڕیاری جەنگ بدات و دواتر داوا لە دەوڵەت بكات بە تەنیا بەرپرسیارێتی دەرەنجامە ماڵوێنكەرەكان هەڵبگرێت»، لەمەش زیاتر پەیوەندییە دیپلۆماتییەكانی لەگەڵ كۆماری ئیسلامیی ئێران ڕاگرت و داوای كرد، باڵیۆزی ئێران لە ماوەیەكی دیاركراودا بەیروت بەجێ بهێڵێت.

ئەم هەڵوێستەی سەرۆك وەزیرانی لوبنان، شەڕ و هێرشەكانی ئیسرائیلی بۆ سەر باشووری لوبنان سنووردار كرد و نەیهێشت كە هەموو لوبنان لە شەڕەكەوە تێوە بگلێت.

بەداخەوە مامەڵەی حكومەتی عێراق لەگەڵ ئەم بارودۆخە ترسناكەی ئەم شەڕە نەخوازراوە تەواو پێچەوانەی ئەو دەوڵەتانەیە كە پریشكی ئەم شەڕەیان بەركەوتووە، لەمەش زیاتر بەیاننامەكەی سەرۆك وەزیرانی عێراق بەوەی هێزەكانی حەشدی شەعبی مافی بەرپەرچدانەوە و بەرگری لەخۆكردنیان هەیە، بارودۆخەكەی بە ئاستێك ئاڵۆز كردووە كە گەیشتە ئەوەی بەرەبەیانی ڕۆژی 27ی ئاداری 2026 فایەق زێدان سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق وتارێكی بڵاو كردەوە بە ناونیشانی «ڕاگەیاندنی باری شەڕ لە ڕووی دەستوورییەوە»، بەوەش گۆمەكەی شڵەقاند و ڕاشكاوانە هۆشداری بە حكومەتی عێراق دا، كە چوونە ژێر باری ڕاگەیاندنی شەڕ لەلایەن گرووپێكی چەكدارەوە پێشێلكردنی دەستووری عێراقە». لەگەڵ ئەم ڕاپۆرتە دەقی وتارەكەی زێدان بڵاوكراوەتەوە.

ئەم وتارەی فایەق زێدان، وەك سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق، ئاماژەیەكی زۆر ترسناكە كە دەوڵەتی عێراق خەریكە دەخزێتە ناو شەڕێكی نەخوازراوەوە كە هەموو ئایندەی وڵات دەخاتە مەترسییەوە، ئەمەش دەبێتە هۆكاری ئەوەی جیا لەوەی پاشاگەردانی لە عێراقدا باڵادەست دەبێت، لەهەمان كاتدا عێراق لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی گۆشەگیر دەبێت و لەسەر ئاستی ئابووریش تووشی داڕمانێكی زۆر گەورە دەبێت.

بێگومان ئەم وتارەی زێدان، كاردانەوەی زۆر توند و هەمەجۆری گرووپە چەكدارە لە یاسا دەرچووەكانی بەدوای خۆیدا هێنا و، هەر چەند كاتژمێرێك دوای بڵاوبوونەوەی ئەم وتارە، ئەبو موجاهید عەساف، بەرپرسی ئەمنیی كەتائیبی حزبوڵڵا، بەمجۆرە وەڵامی دایەوە و ڕایگەیاند: «پیاوانی موجاهید جەنگیان دژی كەس ڕانەگەیاندووە، بەڵكو ئەركی شەرعی و ئەخلاقیی خۆیان بەرانبەر خاكەكەیان جێبەجێ كردووە، كاتێك ئەمریكییەكان وڵاتەكەیانیان داگیر كردبوو». هەروەها ئاماژەی بەوە كرد كە «بەرگریكردن لە خاك و پیرۆزییەكان، پێویستی بە ڕەزامەندیی ئەو كەسانە نییە كە لەگەڵ دوژمنان هاوسۆزن»، هەروەها ئەو كەسانەی تۆمەتبار كرد، كە كار بۆ پڕۆژەی داماڵینی چەك دەكەن، بەوەی ئەوان «بەشێكن لە پڕۆژەی زایۆنی-ئەمریكی».

ئەم كاردانەوە توندەی حزبوڵڵای عێراق و گرووپە چەكدارەكانی بووەتە هۆكاری ئەوەی هەڵمەتێكی گەورە دروست بكەن و زەمینە بۆ خۆپیشاندانی جەماوەری و بۆ داواكردنی هەڵوەشانەوەی ڕێككەوتنی عێراق و ئەمریكا لەسەر مانەوەی هێزەكان «سۆفا» هەڵبوەشێتەوە و، بەپەلە پەرلەمان كۆببێتەوە، بۆ ئەوەی سەرۆك كۆمار هەڵبژێرێت و دوای ئەویش سەرۆك وەزیران بۆ پێكهێنانی حكومەت ڕابسپێرێت. ئەمە مانای ئەوەیە كە حكومەتی عێراق لەسەر ئاستی سیاسی و سەربازی بەرەو ناو جەرگەی شەڕەكە هەنگاو هەڵدەگرێت و، ئەوەی فایەق زێدان لێی دەترسا و لە بەرەبەیاندا ئاگاداری كردنەوە، وا خەریكە ڕەوتی ڕووداوەكانی خێراتر دەكات و لەوانەیە نەتوانرێت بە ئاسانی پێشی پێبگیرێت.

 

نەبوونی بڕیاری دەستووری

وڵات بەرەو گۆشەگیریی نێودەوڵەتی دەبات

سەركێشیی بێباكانەی گرووپە چەكدارە لە یاسا دەرچووەكانی شیعە كە لەژێر باڵی هێزەكانی حەشدی شەعبی خۆیان مەڵاس داوە، گەمەیەكی ترسناكە كە لەگەڵ ئایندەی كۆی دەوڵەتی عێراق دەیكەن، بەتایبەتی كە ئەو گرووپانە ڕاشكاوانە و ڕۆژانە بڵاوی دەكەنەوە كە ئەوان پێویستیان بە مۆڵەتی دەوڵەتی عێراق نییە بۆ ئەوەی شەڕ لە دژی ئەمریكا و كۆی دەوڵەتانی ناتۆ ڕابگەیەنن. لە دوایین تویتی خۆیدا، ئەكرەم كەعبی ئەمینداری گشتی بزووتنەوەی «نوجەبا» هۆشدارییەكی توندی داوە بە هێزەكانی هاوپەیمانیی باكووری ئەتڵەسی، بۆ ئەوەی لە ماوەی ئەو مۆڵەتەی وەك ئاگربەست بۆیان دیاری كراوە، عێراق بەجێ بهێڵن، لەمەش زیاتر، كەعبی هاوپەیمانی باكووری ئەتڵەسی بە «پڵنگێكی لە كاغەز دروستكراو» وەسف كردووە و پێی ڕاگەیاندوون، ئەو مووشەكانەی بینیتان لەسەر هێزەكانی ئەمریكا تەقێنرانەوە، بەسەر ئێوەشدا دەتەقێنرێتەوە و ئەم هێزانە لە عێراقدا پێشوازییان لێ ناكرێت و پەسەندكراو نین». ئەم پەیامە توندەی ئەكرەم كەعبی، هاوشانی ئەبو موجاهیدی گرووپی حزبوڵڵای عێراقی، ئاماژەیەكی ڕوون و ڕاشكاوانەن بۆ ئەوەی مانەوەی نوێنەرایەتیی دیپلۆماتی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە بەغدای پایتەختی عێراق بۆ هیچ نێردەیەكی دیپلۆماتی جێگەی دڵنیایی نییە و دەبێت بیر لەوە بكەنەوە كە بەغدا بەجێ بهێڵن، بەتایبەتی كە هەر لەماوەی ئەم جەنگەی ئەمریكا و ئێران، ئەو گرووپە چەكدارانە هۆتێل ڕەشیدیان لە ناوەندی بەغدا بەئامانج گرت، كە تیایدا نوێنەرایەتیی دیپلۆماتیی شەش دەوڵەتی تێدا بوو، بەڵام هەڵكشانی هەڕەشەی گرووپە چەكدارە لەیاسا دەرچووەكان، ئەوەی پێیان دەگوترێت «بەرەی مقاوەمە» لە دوای بڵاوبوونەوەی وتەكانی فایەق زێدان، ئەوەی لێدەخوێنرێتەوە كە بارودۆخی سیاسیی عێراق بەرەو هەڵكشانێكی ترسناكی ئەوتۆ هەنگاو هەڵدەگرێت، كە شكۆی دەوڵەتی عێراق لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی وەك خۆی ناهێڵێتەوە.

پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوەیە: ئەگەر بارودۆخی عێراق بەو ئاراستەیە هەنگاو هەڵبگرێت كە گرووپەكانی بەرەی مقاوەمە نەخشەیان بۆ كێشاوە، ئەو بارودۆخە دێتە ئاراوە كە دەوڵەتان ناچار بن بەغدا بەجێ بهێڵن؟ وەڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بە هەڵوێستی حكومەتی عێراقەوە كە ڕووبەڕووی ئەو پرسیارە دەبێتەوە: ئایا حكومەتی عێراق ئەو توانایەی هەیە كە بتوانێت سنوورێك بۆ گرووپەكانی بەرەی مقاوەمە دابنێت و دەوڵەتان لەوە دڵنیا بكاتەوە، كە باڵیۆزخانە و نوێنەرایەتییەكانیان پارێزراو بێت؟ بەداخەوە چەند هۆكارێك لەناو واقیعی ئێستای حكومەتی عێراقەوە ئاماژەن بۆ ئەوەی كە حكومەتی عێراق لە ئاستی گرووپەكانی بەرەی مقاوەمە دەستەوەستانە. ئەو فاكتەرانەش بۆ سەلماندنی ئەوە بریتین لە:

* حكومەتی عێراق دەسەڵاتی ئەوەی نییە كە دامەزراوەیەكی هەستیاری دەوڵەتی وەك بینایەی دامەزراوەی هەواڵگریی خۆی بپارێت، هەر بۆیە كاتێك هێرش دەكرێتە سەر بینایەی دەزگای هەواڵگری، ئەمە ئاماژەیەكی ڕوونە بۆ ئەوەی كە ئەو گرووپانە دامەزراوەكانی حكومەتی عێراق لەگەڵ بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا وەك یەك سەیر دەكەن.

* دوای هێرشەكان بۆ سەر بنكەو بارەگاكانی حەشدی شەعبی و بڕیاری سەرۆك وەزیرانی عێراق بەوەی مافی بەرپەرچدانەوە و بەرگریكردن لە خۆیان هەیە، مانای ئەوەیە ئێستا هێزەكانی حەشدی شەعبی و گرووپەكانی بەرەی مقاوەمە پێكەوە كەتوونەتە ناو یەك سەنگەر و پێكەوە بەرگری دەكەن، بۆیە لەم حاڵەتەدا ئەو هێزە چەكدارانە سنوور بۆ حكومەتی عێراق دادەنێن، نەك بە پێچەوانەوە.

* لەسەر ئاستی پرۆسەی سیاسیی عێراق، ئاشكرایە ئێستا نوێنەرانی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە لەناو ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق، زیاتر لە 175 نوێنەرن كە دەكاتە زیاتر لە نیوەی كورسییەكانی ئەنجومەنی نوێنەران كە ژمارەی 239 كورسییە، هەروەها هەر چوارچێوەی هەماهەنگی بڕیاری ئەوەی داوە كە هێزەكانی حەشدی شەعبی مافی بەرپەرچدانەوە و بەرگری لەخۆكردنیان هەیە، ئەمەش مانای ئەوەیە هێزەكانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە، وەك باڵی سەربازیی ئەو هاوپەیمانییە مامەڵەی لەگەڵ دەكەن.

* سەبارەت بەو خاڵەی كە فایەق زێدان سەرۆكی ئەنجومەنی دادوەریی عێراق پێداگری لەسەر دەكات و ئاماژە بەوە دەكات، كە ڕاگەیاندنی باری جەنگ، پێویستی بە بڕیاری پەرلەمانی عێراق هەیە، كە تیایدا دوو لەسەر سێی ئەندامانی دەنگی لەسەر بدەن، بێگومان ئەوەش كاردانەوەی توندی گرووپەكانی مقاوەمە و حەشدی شەعبی لێكەوتەوە، بەرانبەر ئەو وتارە و هەروەها بانگهێشتی پەرلەمانی عێراق بۆ كۆبوونەوەی پەرلەمانی عێراق بە ئامادەبوونی دوو لەسەرسێی ئەندامەكانی بۆ هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار و دواتریش ڕاسپاردنی كاندیدی سەرۆك وەزیران بۆ پكهێنانی حكومەت، ئەمەش مانای ئەوەیە مسۆگەركردنی زیاتر لە 220 پەرلەمانتار لەلایەن چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە دابین كراوە.

* ئەگەر لەچوارچێوەی ئەم نەخشەیە پرۆسەی سیاسیی عێراق بەم خێراییە هەنگاو هەڵبگرێت، ئەوا هەڵبژاردنی سەرۆك كۆمار و سەرۆك وەزیرانی داهاتووی عێراق، بەو میكانیزمە نابێت كە ئیدارەی ترەمپ پێشتر داوای كردبوو، بەڵكو تەواو پێچەوانە دەبێت، بۆیە لەم حاڵەتەدا هەموو بڕیارێكی چارەنووسسازی عێراق دەكەوێتە دەستی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە و بەدڵی بەرەی مقاوەمە و هێزەكانی حەشدی شەعبی دەبێت، كە ئەمەش بەرەو داهاتوویەك هەنگاو هەڵدەگرێت، كە زەحمەتە بتوانرێت بە ئاسانی پێشبینی بۆ بكرێت.

لەناو ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەی پرۆسەی سیاسیی عێراقی تێكەتووە، پرسیار ئەوەیە: ئایا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەی عێراق دەكات؟ بێگومان لە سیاسەتی ئێستای ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ، زۆر دژوار و ئاڵۆز نییە و خۆیان ڕاشكاوانە وەڵامی ئەم پرسیارەیان داوەتەوە كە بەچەند خاڵ هەڵوەستەی لەسەر دەكەین:

-  تۆم باراك، باڵیۆزی ئەمریكا لە توركیا، دوای دەستنیشانكردنی وەك نوێنەری سەرۆك ترەمپ بۆ «سووریا و لوبنان» و دواتریش وەك نوێنەری سەرۆك ترەمپ بۆ عێراق، لە دیمانەیەكدا سەبارەت بە مامەڵەكردنی ئیدارەی ترەمپ لەگەڵ عێراق زۆر ڕاشكاوانە گوتی: ئێمە جارێكی دیكە هەڵەی ساڵی 2003 دووبارە ناكەینەوە، وەك دەوڵەت مامەڵە لەگەڵ عێراق دەكەین، ئێستا باڵیۆزخانەیەكی گەورەمان لە بەغدا هەیە، كە دوو ملیار دۆلاری تیا خەرج كراوە، هەروەها كونسووڵخانەیەكی گەورەشمان لە هەرێمی كوردستان هەیە كە زیاتر لە 800 ملیۆن دۆلارمان تێدا خەرج كردووە، ئەركی ئەم باڵیۆزخانە و كونسووڵخانەیە ئەوەیە كە بە شێوەكی دیپلۆماتی پەیوەندییەكانمان لەگەڵ دەوڵەتی عێراق ڕێك بخەین، ئەگەر ئەمەیان پێ نەكرێت، كاری ئەوانە چییە؟

ئەم لێدوانەی تۆم باراك پیشاندانی سیاسەتی ئیدارەی ترەمپە بەرانبەر بە عێراق و ڕاشكاوانە ئەوەی لێ دەخوێنرێتەوە، كە شكۆ و ئاستی پەیوەندییەكانی واشنتۆن لەگەڵ بەغدا، بەندە بە شكۆ و سەلامەتیی باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە ناوچەی سەوز، بەڵام لە ئێستادا ئەم باڵیۆزخانەیە ڕۆژانە لەلایەن گرووپەكانی بەرەی مقاوەمە بە ئامانج دەگیرێت، ئەمەش مانای ئەوەیە ئەو ئەركەی ئیدارەی ئەمریكا بۆ باڵیۆزخانەكەی داینابوو، ئێستا نەك ناتوانێت ئەو ئەركە جێبەجێ بكات، بەڵكو بووەتە ئامانجی هێرشەكانی بەرەی مقاوەمە كە ئێستا بە فەرمی شەڕیان دژی هێزەكانی ئەمریكا نەك تەنیا لە عێراق، بەڵكو لە دەوڵەتانی دەوروبەری عێراقیش ڕاگەیاندووە، بۆیە چۆن ئیدارەی ترەمپ لە چەند ڕۆژی ڕابردوو ئەوەی پیشانی هەموو جیهان دا، كە چیدیكە پێویستی بە بنكەی ڤیكتۆریای سەربازی لەناو فڕۆكەخانەی بەغدا نییە و كەلوپەلەكانی تەقاندەوە و بەجێی هێشت، بۆیە هیچ دوور نییە بگاتە ئەو قەناعەتەی كە چیتر پێویستی بە باڵیۆزخانەكەشی لە ناوچەی سەوزی بەغدا نییە.

- لەگەڵ ئەوەی ئیدارەی ترەمپ هەتا ئێستا بە فەرمی شەڕی دژی عێراق ڕانەگەیاندووە و تەنانەت ئەو هێرشانەشی دەكرێنە سەر هێزەكانی حەشدی شەعبی بە فەرمی خۆی لێ بەرپرسیار نەكردووە، بەڵام ئەم هەڵوێستەی ئەمریكا ڕاشكاوانە نامەیەكی كراوە بووە بۆ حكومەتی عێراق، بۆ ئەوەی بە پشتگیریی هێزەكانی ئەمریكا بڕیاری دروست دژی گرووپەكانی بەرەی مقاوەمە بدات، بەڵام بارودۆخەكە تەواو بە پێچەوانە ئاراستەی خۆی گرتووە و ئەوەی لێ دەخوێنرێتەوە كە حكومەتی عێراق بە فەرمی پشتیوانی لە بەرەی مقاوەمە و هێزەكانی حەشدی شەعبی بكات، بۆیە چارەنووسی باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە ناوچەی سەوزی بەغدا، لە چارەنووسی باڵیۆزخانەی ئەمریكا لە تاران باشتر نابێت كە لەدوای ساڵی 1979 داگیركراو كارمەندەكانی بە بارمتە گیران، بۆیە پێش ئەوەی ئەم بارودۆخە بێتە ئاراوە، لەوانەیە خۆی هەنگاوی پێشوەختەی بۆ هەڵبگرێت.

- ئەگەر گریمانەی ئەوە بكرێت، ئەمریكا هەنگاو بۆ داخستنی باڵیۆزخانەكەی لە ناوچەی سەوز هەڵگرت، كە بێگومان وەك ئەكرەم كەعبی ڕاشكاوانە ڕایگەیاندووە، دەبێت دەوڵەتانی ئەندامی هاوپەیمانیی باكووری ئەتڵەسیش بەغدا بەجێ بهێڵن، ئەوا بێگومان دوای كشانەوەی ئەمریكاش دەوڵەتانی ناتۆش هەمان هەنگاو هەڵدەگرن، كە ئەمەش جارێكی دیكە عێراق بەرەو گۆشەگیرییەكی ئاڵۆزی نێودەوڵەتی دەبات.

 

هەڵوەستەیەك لەسەر چەمكی

سەپاندنی ئاشتی بە زەبری هێز

چەمكی سەپاندنی ئاشتی بەزەبری هێز «Peace through strength»، تەنیا بۆ دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێگەی ئیشكالیەتی تێگەیشتنی نییە، بەڵكو بۆ توێژەر و بیرمەندانی جیهان و سەرۆكی دەوڵەتانی ناتۆ و یەكێتیی ئەوروپاش ئیشكالیەتێكی گەورەی بۆ تێگەیشتن لەم چەمكە دروست كردووە.

فرێدریك مێرتز، ڕاوێژكاری ئەڵمانیا لە كۆنگرەی ئاسایشی جیهان لە میونشن لە شوباتی ڕابردوو، زۆر ڕاشكاوانە ئاماژەی بەوە كرد كە «سەپاندنی ئاشتی بە زەبری هێز» واتە ئێمە لە جیهانێكدا دەژین كە هێز دەبێتە سەرچاوەی هەموو بڕیارەكان و لەم چوارچێوەیەدا هۆشداری دایە سەرۆك ترەمپ و گوتی: «ئێمە – مەبەستی ئەڵمانیای سەردەمی هیتلەرە- سەردەمانێك ئەو ئەزموونەمان پیادە كرد كە هێز سەرچاوەی بڕیار بێت، بەڵام دواتر بینیمان ئەو پرانسیپە چ تاریكی و كاولكارییەكی بەسەرماندا هێنا». ئەم هۆشدارییەی ڕاوێژكاری ئەڵمانیا كە هاوڕا بوو لەگەڵ بەشی هەرە زۆری دەوڵەتانی ناتۆ و یەكێتیی ئەوروپا، ئەوەمان پێدەڵێت، كە هێشتا ئەوانیش نەك هەر لە چەمكی ئاشتی بە زەبری هێز تێناگەن، بەڵكو واقیان وڕماوە لەسەر ئەرزی واقیع ئەم پرانسیپە چۆن جێبەجێ دەكرێت.

لەوانەیە بڕیاری هێرشی سەرۆك ترەمپ بۆ سەر ئێران بەبێ گەڕانەوە بۆ هاپەیمانیی باكووری ئەتڵەسی و تەنانەت كۆنگریسی ئەمریكاش، سەرەتای جێبەجێكردنی ئەم چەمكە بێت بە شێوەیەكی كردەیی لەسەر ئەرزی واقیع. بەمەش دۆناڵد ترەمپ دەبێتە یەكەمین سەرۆكی ئەمریكا كە بڕیاری شەڕێكی وا گەورە بدات، بەبێ ئەوەی پێشتر هەوڵی پێكهێنانی هاوپەیمانییەكی گەورەی نێودەوڵەتی بدات، ئەمەش لە دوای دامەزراندنی نەتەوە یەكگرتووەكان لە دوای شەڕی دووەمی جیهانی لە ساڵی 1945 ڕووداوێكی دەگمەن و بێ وێنەیە.

بێباكیی دۆناڵد ترەمپ بەرانبەر 31 دەوڵەتی ئەندامی ئەو هاوپەیمانییە كە دووانیان «بەریتانیا و فەرەنسا» ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتین، هەروەها بێدەنگیی چین و ڕووسیاش كە ئەوانیش دوو ئەندامی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایشن، ئەمە مانای ئەوەیە ڤیتۆكانی ئەنجومەنی ئاسایشی نیودەوڵەتی بوونەتە بەشێك لە ڕابردوو كە چیتر كاریان پێ ناكرێت و تەنیا هێزێك بتوانێت بڕیار لەسەر جیهان بدات، ئەو بڕیارەیە كە شەخسی ترەمپ دەیدات و بۆ هیچ لایەكیش ناگەڕێتەوە.

وەك كاردانەوەیك بۆ ئەم بێباكی و تاكلایەنییەی ترەمپ لە بڕیارەكەیدا بەرانبەر بە شەڕی ئێران، دەوڵەتانی ناتۆ خۆبەخشانە نەهاتنە ناو شەڕەكە، ئەم هەڵویستەی ناتۆش سەرۆك ترەمپی تووڕە كرد و بە ڕاشكاوی ڕایگەیاند «ئێمە بە سەدان ملیار دۆلارمان بۆ پاراستنی دەوڵەتانی ناتۆ خەرج كردووە و پاراستوومانن، ئەوان هەرگیز بەرگرییان لە ئەمریكا نەكردووە». هەر دوابەدوای ئەم لێدوانەی ترەمپ، مارك ڕۆبیۆ وەزیری دەرەوە و ڕاوێژكاری ئاسایشی نیشتمانیی ئەمریكا لە لووتكەی گرووپی حەوت دەوڵەتە پیشەسازییەكەی جیهان، ڕایگەیاند «ئەگەر شەڕی ئەمریكا لەگەڵ ئێران، شەڕی هاوپەیمانیی ناتۆ نەبێت، ئەوا چیتر شەڕی ئۆكرانیا شەڕی ئەمریكا نابێت». ئەم لێدوانە سەیر و ڕاشكاوانەیەی ڕۆبیۆ، ئەوەی لێ دەخوێنرێتەوە كە پەیامێكی دیكەی ترەمپ بێت بۆ «ڤلادمیر پوتین»ی سەرۆكی ڕووسیا، بەوەی كە ئەگەر تا دوێنی ڕووسیا و ئەمریكا دوژمن بووبن، ئەوا دەكرێت لەمەودا هاوپەیمان بن. ئەم هەنگاوە لەگەڵ ئەوەی هەتا ئێستا بە كردەیی هەنگاوی بۆ هەڵنەگیراوە، بەڵام دیداری ترەمپ و پوتین لە ئالاسكا لە ساڵی ڕابردوو، پێدەچێت بەردەوامی هەبووبێت و دوور نییە بێباكی ترەمپ لە ناتۆ بەدیلی هاوپەیمانیی دیكەی دروست كردبێت.

لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر بگەڕێینەوە سەر تێگەیشتنی سەركردەی گرووپەكانی بەرەی مقاوەمە و هێزەكانی حەشدی شەعبی بۆ چەمكی «سەپاندنی ئاشتی بە زەبری هێز»، ئەوا دەگەینە ئەو قەناعەتەی كە هەتا ئێستا ئەوان لە پێناسەی چەمكی «هێز» لەناو ئیرادەی ترەمپ تێنەگەیشتبن. مەبەست لە تێگەیشتن لە چەمكی «هێزی ئەمریكا» ئەوەیە كە ئۆرسولا ڤۆن دەرلاین سەرۆكی كۆمیسیۆنی باڵای یەكێتیی ئەوروپا لە كانوونی دووەمی 2026 لە داڤوس ڕاشكاوانە ئاماژەی پێكرد و گوتی: «كۆڕبەندی ئابووریی جیهانی – داڤوس- لە ساڵی 1971 دامەزرا، هەر لەو ساڵەدا نیكسۆن هێزی ئاڵتوونی لە دۆلار جیاكردەوە، ئەمساڵیش كە دۆناڵد ترەمپ پێداگری لەسەر ئەوە دەكات، ناتۆ خۆی خەرجی پاراستنی خۆی بۆ پاراستنی ئەوروپا تەرخان بكات، ئەوا دەبێت دیسان ڕێگەچارەیەك بدۆزینەوە و ئەو بۆشاییە پڕبكەینەوە».

ئەم قسانەی ئۆرسولا كە ڕاشكاوانە بە هەموو ئەوروپا و دەوڵەتانی ناتۆ دەڵێت: «بە بێ هێزی ئەمریكا، هاوپەیمانییەك بەناوی هاوپەیمانیی ناتۆ بوونی نییە، واتە بەبێ هێزی ئەمریكا لە پشتی دۆلار، هیچ دراوێك بەهای نابێت»، مانای ئەوەیە بە بێ هێزی ئەمریكا دەوڵەتێك بە ناوی دەوڵەتی عێراق بوونی نابێت.

پەنابردن بۆ بژارەی هێز بەرانبەر ترەمپ كە خۆی بژارەی «سەپاندنی هێزی» كردووەتە دروشمی ئیدارەكەی، لەو دیارییە دەچێت كە ترەمپ ئاماژەی پێدەكات، بەوەی خۆیان دیاری پێشكەش دەكەن.

بەرەبەیانی ڕۆژی 28ی ئاداری 2026، ترەمپ زۆر ڕاشكاوانە ئاماژەی بەوە كرد كە دەبێت ئێران بە زووترین كات «گەرووی ترەمپ» بكەنەوە، هەر زوو ڕاستی كردەوە و گوتی: مەبەستم «گەرووی هورمزە» بەڵام پێتان وانەبێت كە هەڵەم كردبێت، ئەمەش واتە گەرووی هورمزی ناو لێنا «گەرووی ترەمپ».

سەبارەت بە پرۆسەی سیاسیی عێراقیش كە لە دوای هەڵبژاردنەكانی كۆتایی ساڵی 2025، چوارچێوەی هەماهەنگی سەرقاڵی دروستكردنی كوتلەی گەورەی پەرلەمانی بووە و لە هەوڵدا بوون بۆ پێكهێنانی كابینەی تازەی حكومەتی عێراق، ترەمپ، نووری مالیكی كاندیدی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعەی ڕەت كردەوە كە ڕابسپێرێت بۆ پێكهێنانی حكومەتی تازەی عێراق. ئەم ڕەتكردنەوەیەی ترەمپ لەگەڵ ئەوەی پرۆسەی پێكهێنانی حكومەتی عێراقی زۆر خاو كردەوە، بەڵام چوارچێوەی هەماهەنگی بە بێدەنگی و بەبێ ئەوەی كاندیدەكەی خۆی بگۆڕێت، ڕازی بوون لەسەر ئەوەی محەمەد شیاع سوودانی درێژە بە كارەكانی حكومەتی كاربەڕێكەر بدات، ئەمریكاش بە ناردنی تۆم باراك بۆ كۆبوونەوە لەگەڵ سوودانی ئەو پەیامەی بە چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە دا، بەوەی ئەمریكا دەتوانێت لەگەڵ سوودانی مامەڵە بكات، بەڵام ئەم پەیامە لەژێر گوشار و هەڕەشە و ڕاگەیاندنی جەنگ دژی ئەمریكا لەلایەن گرووپەكانی بەرەی مقاوەمە، بووە هۆكاری ئەوەی كە ئەمریكا تەنیا یەك ئامرازی هێزەكەی خۆی پیشانی هێزەكانی بەرەی مقاوەمە و حەشدی شەعبی بدات، كە ئەویش لێدانێكی سنوورداری بنكە و بارەگاكانی ئەو هێزانە بوون، بەڵام كاردانەوەی پێچەوانەی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە بەوەی ئەگەر ببێتە هەڵبژاردن لە نێوان هێزەكانی بەرەی مقاوەمە و هێزەكانی حەشدی شەعبی و ئەمریكا، بەوەی كامیان هەڵدەبژێرن، ئەوا بێگومان هێزەكانی بەرەی مقاوەمە و حەشدی شەعبی هەڵدەبژێرین، نەك ئەمریكا وەك هاوپەیمان.

ئەم كاردانەوەیەی چوارچێوەی هەماهەنگیی شیعە، مەترسییەكەی لە وتارەكەی فایق زێدان بە ڕاشكاوی ڕەنگی داوەتەوە و پێمان دەڵێت: «عێراق بەرەو چ هەڵدێرێك هەنگاو هەڵدەگرێت»، بەڵام ئایا لە ئێستاد گوێ لەو پەیامە دەگیرێت كە دەیەوێت عێراق لەسەر لێواری هەڵدێر بگێڕێتەوە!؟