ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە ساڵی ٢٠٢٦دا، لە بەردەم وەرچەرخانێكی مێژوویی و ستراتیژیی بێوێنەدایە، كە نەك هەر شوناسی سیاسیی ئەو وڵاتە، بەڵكو نەخشەی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانیش بۆ دەیان ساڵی داهاتوو دادەڕێژێتەوە. ئەم ڕاپۆرتە خوێندنەوە و شیكارییەكی چڕوپڕە بۆ نوێترین ژمارەی گۆڤاری بەناوبانگی جیهانی (Foreign Affairs)، كە تێیدا بژاردەیەك لە بیرمەندانی ستراتیژی و شارەزایانی بواری سیاسەتی دەرەوە، تیشك دەخەنە سەر فەلسەفەی نوێی حوكمڕانی لە واشنتۆن و گۆڕانی ئەمریكا لە «زلهێزێكی بەخشەر و پارێزەری یاسا»وە بۆ «خاوەن هەژموونێكی سەوداكەر».

ئەم خوێندنەوەیە هەوڵ دەدات، لە ڕێگەی لێكدانەوەی وتار و توێژینەوەكانی ناو ئەم گۆڤارە، ئەو ڕاستییە تاڵە دەربخات كە چۆن تێكەڵكردنی بەرژەوەندییە بازرگانییەكانی ئیدارەی نوێ لەگەڵ بڕیارە چارەنووسسازەكانی دەوڵەت، خەریكە كۆتایی بە سەردەمی دیپلۆماسی دەهێنێت و جیهان بەرەو قۆناغی «تەنیایی ستراتیژی» و پشێوییەكی مەترسیداری ئەتۆمی پەلكێش دەكات. لەم ڕاپۆرتەدا، وێنەی ئەو جیهانە نوێیە دەبینین كە تێیدا متمانە وەك سەرمایەیەكی سیاسی دەبێتە قوربانی و وڵاتە بچووكەكان و هاوپەیمانە دێرینەكانی ئەمریكا ناچار دەبن لە تەمومژی ئەم نەزمە نوێیەدا، بەدوای ڕێگەیەكدا بگەڕێن بۆ مانەوە لە ژیان.

 

 كۆتاییهاتنی سەردەمی «زلهێزی بەخشەر»

 ئەمریكا لە فریادڕەسەوە بۆ سەوداكار

بۆ ماوەی زیاتر لە حەفتا ساڵ، واتە لە دوای كۆتاییهاتنی جەنگی جیهانیی دووەمەوە، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ڕۆڵێكی بێوێنەی لەسەر شانۆی سیاسەتی نێودەوڵەتی دەگێڕا، كە دەتوانین بە «زلهێزێكی بەخشەر» (Benevolent Hegemon) ناوی بەرین. لەم ماوەیەدا، ستراتیژیی گشتیی واشنتۆن لەسەر ئەو باوەڕە دامەزرابوو كە پاراستنی سەقامگیریی جیهان، گەشەپێدانی ئابووریی هاوپەیمانەكان و بنیادنانی دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان، هەرچەندە باجێكی دارایی و سەربازیی قورسی لەسەر شان بێت، بەڵام دواجار باشترین وەبەرهێنانە بۆ ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا خۆی. ئەمریكا ئامادە بوو تێچووی پاراستنی ئەوروپا و ئاسیا بدات، بۆ ئەوەی جڵەوی جیهان لەدەست خۆیدا بهێڵێتەوە.

بەڵام ساڵی ٢٠٢٦ و دەستپێكی خولی دووەمی سەرۆكایەتیی دۆناڵد ترەمپ، وەك بوومەلەرزەیەكی سیاسی، كۆتایی بەم سەردەمە زێڕینەی دیپلۆماسی هێنا. ئەمڕۆ، وەك ئەوەی بیرمەندی ستراتیژی ستیڤن واڵت لە شیكارییە وردەكەیدا ئاماژەی پێ دەكات، ئەمریكا پێستی خۆی گۆڕیوە، لە «زلهێزێكی بەرپرسیار»ـەوە بووەتە «خاوەن هەژموونێكی دڕندە. لەم قۆناغە نوێیەدا، فەلسەفەی حوكمڕانی لە كۆشكی سپی بە تەواوی گۆڕاوە، جیهان چیتر كێڵگەیەك نییە بۆ چاندنی بەها دیموكراسییەكان، یان پاراستنی هاوپەیمانێتییە ستراتیژییەكان، بەڵكو گۆڕەپانێكی بازرگانیی ڕووتە كە تێیدا تەنیا پێوەری «قازانج و زیانی ماددی» بڕیار لەسەر دۆستایەتی و دوژمنایەتی دەدات.

ستراتیژیی نوێی واشنتۆن زۆر ڕوون و بێ پردەیە و پەیامەكەی ترسناكە: «هیچ شتێك بە خۆڕایی نییە». چەمكی پیرۆزی هاوپەیمانێتی، كە پێشتر لەسەر بنەمای متمانەی مێژوویی و ئاسایشی هاوبەش دروست ببوو، ئێستا گۆڕاوە بۆ جۆرێك لە پاراستنی بەكرێ، یان سەرانە وەرگرتن  «Protection Racket». پەیامەكە بۆ هاوپەیمانە دێرینەكانی لە ئەوروپا، وڵاتانی ئاسیا و دەوڵەتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەوەیە: چەتری پارێزگاریی ئەمریكا چیتر ماف نییە، بەڵكو كاڵایەكە و دەبێت بیكڕن. ئەگەر ئاسایشتان دەوێت، دەبێت باجەكەی بدەن، جا چ لە ڕێگەی كڕینی گرێبەستی گەورەی چەكەوە بێت، یان بەخشینی ئیمتیازی ئابووریی تایبەت، یان ملكەچبوونی سیاسیی بێ‌مەرج بۆ خواستەكانی واشنتۆن.

ئەم گۆڕانكارییە تەنیا گۆڕینی سیاسەتی ئیدارەیەك نییە كە دێت و دەڕوات، بەڵكو «كۆدی كاركردن – Operating Code»ی دەوڵەتی ئەمریكایە كە لە ڕەگەوە گۆڕانكاری بەسەردا دێت. كاتێك بەهێزترین وڵاتی جیهان بڕیار دەدات، هێزە بێشومارەكەی تەنیا بۆ دەستكەوتی كورتخایەن و ملكەچپێكردنی دۆست و دوژمن بەكار بهێنێت، ئیدی چەمكی «یاسای نێودەوڵەتی» بە تەواوی مانای خۆی لەدەست دەدات. بەمەش جیهان بەرەو قۆناغێكی پڕ لە پشێوی و بێسەروبەریی هەنگاو دەنێت، قۆناغێك كە تێیدا ئەمریكا ڕۆڵی «پۆلیسی جیهان» جێدەهێڵێت و دەبێتە «بازرگانێكی سەوداكاری چەك بەدەست»، كە تەنیا سەیری گیرفانی خۆی دەكات، تەنانەت ئەگەر جیهان لە دەوروبەریدا بڕووخێت.

 

  دەوڵەت، یان كۆمپانیای تایبەت؟

گۆڕانی ئەمریكا لەژێر سایەی ئیدارەی دووەمی ترەمپدا

لە مێژوو و نەریتی سیاسیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا، هەمیشە هێڵێكی سووری و جیاكەرەوە هەبووە لە نێوان «بەرژەوەندیی گشتیی دەوڵەت» و «بەرژەوەندیی تایبەتیی بازرگانی». ئەم هێڵە وەك بنەمایەكی سەرەكیی دیموكراسی و سەروەریی یاسا سەیر دەكرا، بەڵام لەگەڵ دەستپێكی ئیدارەی دووەمی ترەمپدا، ئەو سنوورە نەك هەر كاڵ بووەتەوە، بەڵكو بە تەواوی سڕاوەتەوە. وەك ئەوەی ئەلێكساندەر كوڵی و دانیێڵ نێكسۆن لە توێژینەوە قووڵەكەیاندا ئاماژەی بۆ دەكەن، كۆشكی سپی لە دامەزراوەیەكی دەوڵەتییەوە گۆڕاوە بۆ ناوەندێكی بازرگانی. لێرەدا سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا چیتر گوزارشت لە ستراتیژیی نەتەوەیی ناكات، بەڵكو بووەتە ئامرازێكی ڕاستەوخۆ بۆ دەوڵەمەندكردنی بازنەیەكی بچووك . ئەم دیاردەیە لە زانستی سیاسیدا پێی دەوترێت «كلیپتۆكراسی» (Kleptocracy)، كە تێیدا دەسەڵاتداران سامانی گشتی و دەسەڵاتی دەوڵەت بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكار دەهێنن.

 مامەڵەی تێكەڵ (The Bundle):

ترەمپ لەم قۆناغەدا شێوازێكی نوێی لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا داهێناوە، كە دەكرێت ناوی بنێین «تێكەڵكردنی مامەڵەكان». لەم مۆدێلە نوێیەدا، بڕیارە چارەنووسساز و ستراتیژییەكانی دەوڵەت ڕاستەوخۆ بە پڕۆژە بازرگانییەكانەوە گرێ دەدرێن. بۆ نموونە، كاتێك وڵاتێكی دەوڵەمەند لە وڵاتانی كەنداو، داوای كڕینی فڕۆكەی جەنگیی پێشكەوتووی وەك (F-35) دەكات، یان دەیەوێت واشنتۆن چاو لە پێشێلكارییەكانی بپۆشێت، ڕێكارەكان تەنیا لە ڕەزامەندیی كۆنگرێس و وەزارەتی بەرگریدا كورت نابنەوە، بەڵكو مەرجە «نەنووسراو و بن پەردەكان» ئەوەن كە دەبێت ئەو وڵاتە وەبەرهێنان لە زنجیرە هۆتێلەكانی ئەمریكادا بكات، یان بڕێكی زۆر لە دراوە ئەلیكترۆنییەكانی (Crypto) لە نزیكەكانی سەرۆك ترەمپ بكڕێت. بەم شێوەیە، چەك و دیپلۆماسی و ئاسایشی نەتەوەیی دەكرێنە قوربانیی قازانجی شەخسی و وێرانكردنی دامەزراوەكان بۆ لابردنی ڕێگرەكان.

بۆ ئەوەی ئەم سیستەمە گەندەڵە بەبێ بەربەست بەڕێوە بچێت، ئیدارەی ترەمپ هەڵمەتێكی بۆ لاوازكردنی دامەزراوەكان دەستپێكردووە. ئەوان دەزانن كە كەسانی پڕۆفیشناڵ، دیپلۆماتكارە دێرینەكان و یاساناسانی دەوڵەت دەبنە ڕێگر لەبەردەم مامەڵە ناشەرعییەكاندا. هەر بۆیە وەزارەتی دەرەوە (State Department) و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی بە مەبەست فەرامۆش كراون و لە كارمەندە شارەزا و دڵسۆزەكان خاڵی كراونەتەوە. لەجیاتی ئەوان، كەسانی بازرگان و دڵسۆزی شەخسیی ترەمپ، وەك ستیڤ ویتكۆف و جیڕاڵد كوشنەر، كراونەتە ئەندازیاری ڕێككەوتنە نێودەوڵەتییەكان. ئەم كەسانە هیچ باكێكیان بە ستراتیژیی درێژخایەنی ئەمریكا، یان مێژووی هاوپەیمانێتییەكان نییە، تاكە پرسیارێك كە لە كۆبوونەوە دیپلۆماسییەكاندا دەیكەن، ئەوەیە: «ئێمە چەند قازانج لەم مامەڵەیە دەكەین؟».

 ئەمریكا لە پۆلیسی جیهانەوە بۆ هاوبەشی گەندەڵكاران

مەترسیی هەرە گەورەی ئەم سیاسەتە ئەوەیە كە ئەمریكا پێگەی ئەخلاقیی خۆی لەدەست دەدات. واشنتۆن بۆ دەیان ساڵ خۆی وەك پێشەنگی جەنگ دژی گەندەڵی و داكۆكیكار لە شەفافیەت لە جیهاندا نیشان دەدا، بەڵام ئێستا خۆی بووەتە هەناردەكارێكی گەورەی گەندەڵی. كاتێك سەرۆكی ئەمریكا سزای سەر ئۆلیگارشێكی ڕووسی، یان بەرپرسێكی گەندەڵی وڵاتێكی دیكە لادەبات، تەنیا لەبەر ئەوەی پەیوەندیی بازرگانی لە نێوانیان هەیە، ئەوا متمانە بە یاسا نێودەوڵەتییەكان و بەهای دیموكراسی لە بنچینەوە تێكدەچێت و جیهان بەرەو دارستانێكی بێ یاسا دەڕوات.

جێهێشتنی دۆستەكان لەژێر پێی دوژمناندا: پاشەكشەی ستراتیژی

بۆ ماوەی زۆرتر لە حەوت دەیە، هاوپەیمانەكانی ئەمریكا لە ئاسیا و ئەوروپا لەژێر «چەتری پارێزگاری»ی واشنتۆندا بوون. ئەوان دڵنیا بوون كە ئەمریكا پابەندە بە پاراستنیان، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٦ و لە سایەی ئیدارەی ترەمپدا، ئەو دڵنیاییە نەماوە. سیاسەتی «پاشەكشەی ستراتیژی» وای كردووە، هاوپەیمانەكان لەبەردەم هەڕەشەی چین و ڕووسیادا بە تەنیا و بێ پەنا بمێننەوە.

 

 ئاسیا كۆتایی خەونی ئەمریكی و باڵادەستیی چین

زاك كووپەر لە شیكارییەكەیدا جەخت لەوە دەكاتەوە، كە دروشمی «میحوەر بۆ ئاسیا» (Pivot to Asia) كە ساڵانێك بوو ئەمریكا وەك ستراتیژی سەرەكی باسی دەكرد، ئێستا شكستی هێناوە. واشنتۆن چیتر ئامادە نییە تێچووی قورسی پاراستنی هەموو وڵاتانی ئاسیا لە ئەستۆ بگرێت. نەخشەی نوێی ئەمریكا زۆر بەرتەسك بووەتەوە و تەنیا جەخت لەسەر «زنجیرەی یەكەمی دوورگەكان» (وەك تایوان و ژاپۆن) دەكاتەوە، ئەویش نەك لەبەر خاتری چاوی هاوپەیمانی، بەڵكو تەنیا لەبەر ئەوەی ئەو دوو وڵاتە بۆ پیشەسازیی «تەكنۆلۆژیا و چیپ»ی ئەمریكا گرنگ و ژیاریین. وڵاتانی وەك فیلیپین، ڤێتنام و وڵاتانی باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا پشتگوێ خراون و پەیامێكی ساردیان پێ گەیشتووە: «خۆتان لەگەڵ چین ڕێك بكەون، یان باجی نەرمیی خۆتان بدەن». ئەمەش وای كردووە چین بەبێ هیچ جەنگێكی ڕاستەوخۆ ببێتە حاكمی ڕەهای ناوچەكە.

 

 ئەوروپا كابووسی گەڕانەوەی جەنگ و ململانێی ناوخۆیی

دۆخی ئەوروپا لەوەی ئاسیا مەترسیدارترە. وەك لیانا فیكس و ساموێل چاراپ هۆشداری دەدەن، كشانەوەی وردە وردەی ئەمریكا لە ناتۆ، كیشوەرەكەی ڕووبەڕووی دوو مەترسیی كوشندە كردووەتەوە. یەكەم، مەترسیی دەرەكی كە ڕووسیایە؛ كاتێك مۆسكۆ هەست بەوە دەكات ئەمریكا چیتر بۆ پاراستنی ئەوروپا فیشەكێك ناتەقێنێت، ئەوا پەلامارەكانی بۆ سەر وڵاتانی بەڵتیك و سنوورەكانی دیكەی ناتۆ فراوان دەكات. دووەم، مەترسیی ناوخۆیی كە بریتییە لە «هەژموونی سەربازیی ئەڵمانیا». كاتێك ئەمریكا دەڕوات، ئەڵمانیا ناچارە ببێتە زلهێزێكی سەربازی بۆ بەرگریكردن لە خۆی، بەڵام ئەمە ترسێكی مێژوویی لای فەرەنسا و پۆڵەندا دروست دەكاتەوە. ئەوروپا لەبری ئەوەی یەكگرتوو بێت دژی ڕووسیا، خەریكە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی كێبڕكێی چەكداری و ململانێی ناوخۆیی.

 

 جیهانێكی بێسەروبەر

سیاسەتی نوێی ئەمریكا كورت كراوەتەوە لە یەك ڕستەدا: «ئێمە دەڕۆین و تەنیا خەریكی بازرگانیی خۆمانین، ئێوەش چی دەكەن، بیكەن». ئەمە وای كردووە جیهان ببێتە شوێنێكی بێسەروبەر و مەترسیدار، كە تێیدا وڵاتە بچووكەكان ناچارن لە بەرانبەر زلهێزە هەرێمییەكاندا (چین و ڕووسیا) تەسلیم بن، چونكە دەزانن ئەمریكا چیتر ئەو «فریادڕەسە» نییە كە متمانەی پێ بكرێت. ئەمریكا لە دەوڵەتێكی خاوەن ستراتیژەوە، گۆڕاوە بۆ كۆمپانیایەكی تایبەت كە تەنیا بەدوای سوودی كاتی و خێراوەیە.

 مەرگی دیپلۆماسی و گەڕانەوە بۆ یاسای هێز

بۆ ماوەی زیاتر لە حەفتا ساڵ، جیهان لەژێر سایەی سیستەمێكدا دەژیا كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئەندازیار و پاسەوانی یەكەمی بوو. ئەم سیستەمە كە لە دوای جەنگی جیهانیی دووەمەوە بنیاد نرا، لەسەر ئەو بنەمایە دامەزرابوو كە «دیپلۆماسی» و «یاسای نێودەوڵەتی» دەبنە ناوبژیوانی سەرەكی بۆ ڕێگری لە پێكدادانی خوێناوی و پشێویی ئابووری. دامەزراوەكانی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان، ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی و پەیماننامە جۆراوجۆرەكان، كۆڵەكەی ئەو سەقامگیرییە بوون. بەڵام كاتێك دەگەینە ساڵی ٢٠٢٦، دەبینین واشنتۆن بە فەرمی خەریكی نووسینەوەی مەرگنامەی ئەم سیستەمەیە و جیهان بەرەو قۆناغێكی نادیار و پڕ لە مەترسی پەلكێش دەكات.

 

 وەهمی «كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی» و كۆتایی چارەسەرە جیهانییەكان

وەك نادیا شادلۆ، یەكێك لە تیۆریستە دیارەكانی سیاسەتی ئەمریكا ئاماژەی پێ دەدات، ئیدارەی نوێی ئەمریكا گەیشتووەتە ئەو قەناعەتە تەواوەی كە چەمكی «كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی» تەنیا ناوێكی بێ ناوەڕۆك و وەهمێكی سیاسییە. لە دیدگای واشنتۆنی ئەمڕۆدا، هەوڵدان بۆ دۆزینەوەی «چارەسەری جیهانی» (Global Solutions) بۆ كێشەكان، كات بەفیڕۆدانە. ئەوان پێیانوایە كە دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان نەك هەر كێشەكان چارەسەر ناكەن، بەڵكو بوونەتە «كۆت و زنجیر» بۆ دەست و قاچی ئەمریكا و ڕێگرن لەبەردەم بەرژەوەندییە نەتەوەییەكانیدا.

لێرەوە، واشنتۆن چیتر خۆی بە پابەندی هیچ ڕێككەوتننامەیەكی مۆڕاڵی، یان یاسایی نازانێت؛ چ گۆڕانی كەشوهەوا بێت، یان پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و یاساكانی بازرگانیی ئازاد. فەلسەفەی حوكمڕانیی نوێ تەنیا لە یەك چەمكدا كورت دەبێتەوە: «دەوڵەتی نەتەوەیی (Nation-State) تاكە سەرچاوەی شەرعیی دەسەڵاتە». ئەمە پاشەكشەیەكی ترسناكە بۆ سەردەمی پێش جەنگە جیهانییەكان، سەردەمێك كە تێیدا هیچ وڵاتێك بەرپرسیارێتیی كێشە گشتییەكانی مرۆڤایەتی هەڵناگرێت. كاتێك ئەمریكا وەك گەورەترین زلهێز دەڵێت «من تەنیا بەرپرسیارم لە خۆم»، ئەوا كێشە گەورەكانی وەك پەتا جیهانییەكان، برسیەتی و گۆڕانی ژینگەیی، بێ خاوەن دەمێننەوە و دەبنە هۆی دروستبوونی كارەساتی وا كە هیچ وڵاتێك بە تەنیا ناتوانێت ڕووبەڕوویان ببێتەوە.

 

 فرەجەمسەری و پاساوی پاشەكشە لە بەرپرسیارێتی

ڕاجا مۆهان، شیكەرەوەی سیاسی، تیشك دەخاتە سەر لایەنێكی دیكەی ئەم گۆڕانكارییە كە زۆر مەترسیدارە. ئەویش بەكارهێنانی چەمكی «فرەجەمسەری» (Multipolarity)یە، وەك پاساوێك بۆ پاشەكشەی ئەمریكا. زۆرجار باس لەوە دەكرێت كە جیهان چیتر لەژێر ڕكێفی یەك وڵاتدا نییە و دەسەڵات لە نێوان چین، ڕووسیا، هیندستان و ئەوروپادا دابەش بووە. ترەمپ و تیمی نوێی واشنتۆن ئەم واقیعە بەكار دەهێنن بۆ ئەوەی بڵێن: «مادام جیهان فرەجەمسەرە، كەواتە ئێمە چیتر پۆلیسی جیهان نین و تێچووی پاراستنی كەس هەڵناگرین».

بەڵام خاڵە جەوهەرییەكە لێرەدایە: ئەمریكا بەم قسانە دەستبەرداری هێزە بێوێنەكەی نابێت، بەڵكو تەنیا دەستبەرداری «بەرپرسیارێتییە یاسایییەكەی» دەبێت. ئەمە واتە ئەمریكا هێزە سەربازی و ئابوورییەكەی بە شێوەیەكی «تاكلایەنە» (Unilateral) بەكار دەهێنێت. هەر كاتێك بەرژەوەندیی هەبێت، بێ پرس و بێ گوێدانە یاسا نێودەوڵەتییەكان هێرش دەكات، یان سزا دەسەپێنێت، هەر كاتێكیش هەستی كرد، ئەركەكەی قورسە، پشتی هاوپەیمانەكانی بەتاڵ دەكات. ئەم ڕەفتارە جیهان ناخاتە ناو دۆخی هاوسەنگیی هێزەوە، بەڵكو دەیكاتە مەیدانێكی «پشێویی ڕەها» كە تێیدا متمانە و دڵنیایی سیاسی بوونی نامێنێت.

 دەرەنجامەكانی ئەم سیاسەتە و مەینەتیی باشووری جیهانی

كاتێك دیپلۆماسی وەك هونەری گفتوگۆ و ڕێككەوتن دەمرێت، تەنیا یەك جێگرەوە دەمێنێتەوە، ئەویش «یاسای هێز» یان «یاسای جەنگەڵە». ئەم دۆخە نوێیە كاریگەریی وێرانكەری دەبێت، بەتایبەتی لەسەر دوو ئاست:

 بۆ وڵاتانی باشووری جیهانی (Global South): وڵاتانی وەك هیندستان، بەڕازیل، وڵاتانی ئەفریقا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، كە هەمیشە هەوڵیان داوە لە سایەی یاسا نێودەوڵەتییەكاندا مافی خۆیان بپارێزن، ئێستا دەبینن چیتر هیچ پەناگەیەكی یاسایی شك نابەن. ئەوان ناچار دەكرێن لەنێوان ملدان بۆ خواستی ئەمریكا، یان كەوتنە ژێر هەژموونی چین و ڕووسیا، یەكێكیان هەڵبژێرن. لەم جیهانە نوێیەدا، وڵاتی بچووك و مامناوەند دەبنە سووتەمەنیی كێبڕكێی زلهێزەكان.

 سەردەمی بێسەروبەریی و پێكدادانی ڕاستەوخۆ: بەبێ بوونی «ناوبژیوانێكی جیهانی» وەك ڕێكخراوی بازرگانیی جیهانی، ململانێیەكی بچووكی بازرگانی لەنێوان دوو وڵاتدا دەكرێت بە خێرایی بگۆڕێت بۆ جەنگێكی ئابووریی گشتگیر، یان تەنانەت ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی. چونكە چیتر هیچ میكانیزمێك نەماوە بۆ هێوركردنەوەی گرژییەكان و هەموو لایەك تەنیا لە زمانی هەڕەشە و هێز تێدەگەن.

 

 جیهانێكی مەترسیدارتر:

بەرەو سەردەمی «تەنیایی ستراتیژی» و پشێویی ئەتۆمی

كاتێك بە وردی لە كۆی ئەو توێژینەوە و شیكارییە ستراتیژییانە دەڕوانین كە لە گۆڤاری (Foreign Affairs)دا بڵاوكراونەتەوە، تابلۆیەكی تاریك و سامناك بۆ ئایندەی نزیكی مرۆڤایەتی دەردەكەوێت. كۆكردنەوەی پارچەكانی ئەم مەتەڵە (Puzzle) سیاسییە، ئاماژەیەكی ڕوونمان پێ دەدات كە ساڵی ٢٠٢٦ تەنیا ڕێككەوتێكی ئاسایی نییە لە ڕۆژژمێری سیاسەتدا، بەڵكو خاڵێكی وەرچەرخانی مێژووییە؛ گواستنەوەیەكی كتوپڕە لە «نەزمێكی جیهانیی» دامەزراو لەسەر بنەمای یاسا، متمانە و هاوپەیمانێتی، بۆ «نەزمێكی نوێی پشێو» كە تێیدا تەنیا زمانی هێزی ڕووت، تەماحی شەخسی و یاسای جەنگەڵ دەبێتە سەروەر.

 

 وێرانكردنی سەرمایەی متمانە و

دروستبوونی «تەنیایی ستراتیژی»

گەورەترین و وێرانكەرترین زیانێك كە سیاسەتی «هەیمەنەی دڕندە» بە جیهانی دەگەیەنێت، زیانێكی دارایی، یان سەربازیی كاتی نییە، بەڵكو تێكشكاندنی بنەماكانی «متمانەی نێودەوڵەتی»یە. بۆ ماوەی زیاتر لە حەفتا ساڵ، ڕەگ و ڕیشەی هێزی ئەمریكا تەنیا لە جبەخانە ئەتۆمییەكان، یان كەشتییە فڕۆكەهەڵگرەكانیدا نەبوو، بەڵكو لەو متمانە قووڵەدا بوو كە هاوپەیمانەكانی پێیان هەبوو. متمانە بەوەی كە واشنتۆن لە ساتەوەختی تەنگانەدا وەك «پاسەوانی كۆتایی» ئامادەیە.

كاتێك ئیدارەی ترەمپ هاوپەیمانێتییە مێژووییەكان دەگۆڕێت بۆ «مەزادخانەیەكی بازرگانی» و پاراستنی وڵاتان دەكاتە «كاڵایەكی كڕین و فرۆشتن»، ئەو متمانەیە بە تەواوی دەتوێتەوە. دەرەنجامی درێژخایەنی ئەمە ئەوەیە كە ئەمریكا دەبێتە وڵاتێكی «تەنیای ستراتیژی». ڕەنگە لە كورتخایەندا واشنتۆن بتوانێت ملیاران دۆلار لە ڕێگەی باج و فرۆشتنی چەكەوە كۆبكاتەوە، بەڵام كاتێك جیهان ڕووبەڕووی قەیرانێكی گەورەی وەك پەتایەكی نوێ، كارەساتی ژینگەیی، یان داڕمانی بازاڕە داراییەكان دەبێتەوە، ئەمریكا هیچ دۆستێكی ڕاستەقینەی نابێت، كە شانی بداتە بەر شان. جیهان فێر دەبێت، چۆن بەبێ ئەمریكا، یان تەنانەت وەك بەرپەرچدانەوەیەك بۆ ئەمریكا، خۆی ڕێك بخاتەوە، ئەمەش سەرەتای كۆتایی هەژموونی ڕۆژئاوا دەبێت.

 

 شكانی تابۆكان و مەترسیی پشێویی ئەتۆمی

یەكێك لە ترسناكترین و كوشندەترین دەرەنجامەكانی ئەم پاشەكشە ستراتیژییەی ئەمریكا، بریتییە لە شكاندنی تابۆ ئەتۆمییەكان لە جیهاندا. بۆ دەیان ساڵ، زۆرێك لە وڵاتان تەنیا لەبەر ئەوە نەبوون بە خاوەنی چەكی ئەتۆمی، چونكە متمانەیان بە «چەتری ئەتۆمیی ئەمریكا» هەبووە. بەڵام كاتێك وڵاتانی وەك ژاپۆن، كۆریای باشوور، تەنانەت زلهێزە ئەوروپییەكانی وەك ئەڵمانیا و پۆڵەندا دەگەنە ئەو بڕوایەی كە ئەو چەترە كۆن بووە و واشنتۆن چیتر ئامادە نییە لەبەر خاتری ئەوان خۆی بخاتە مەترسییەوە، تەنیا یەك بژاردەیان لەبەردەم دەمێنێتەوە: «خۆچەكداركردنی ئەتۆمی».

ئەم گۆڕانكارییە جیهان دەباتە قۆناغێكی زۆر نادیار و پڕ لە دڵەڕاوكێ. لەبری ئەوەی تەنیا چەند زلهێزێك خاوەنی ئەم چەك وێرانكەرە بن، دەبینین دەیان وڵات لە ناوچە پڕ ململانێكاندا دەستیان دەچێتە سەر دوگمەی ئەتۆمی. لە دۆخێكی وادا، كە كەناڵە دیپلۆماسییەكان داخراون، دامەزراوە نێودەوڵەتییەكان ئیفلیج كراون و پەیوەندییەكان تەنیا لەسەر بنەمای مامەڵەی كاتییە، بچووكترین هەڵە تێگەیشتن، یان هەڵسەنگاندنی نادروست، دەكرێت ببێتە هۆی هەڵگیرسانی جەنگێكی ئەتۆمیی وا كە كۆتایی بە شارستانییەتی مرۆیی و ژیانی مۆدێرن بهێنێت.

 

  شەرعیەتدان بە دیكتاتۆریەت و بەهێزبوونی بەرەی دژە-لیبڕاڵ

سیاسەتی «ئەمریكا پێش هەمووان» (America First)، بە شێوەیەكی تەنزئامێز گەورەترین خەڵاتە كە پێشكەشی دوژمنانی دیموكراسی بكرێت. كاتێك گەورەترین زلهێزی جیهان واز لە بانگەشەی دیموكراسی، مافی مرۆڤ و شەفافیەت دەهێنێت و ئامادە دەبێت لەپێناو قازانجی بازرگانیی خێزانی لەگەڵ دیكتاتۆرەكان ڕێك بكەوێت، ئەوا مۆدێلی «حوكمڕانیی تۆلیتاری» (وەك هی چین و ڕووسیا) لە جیهاندا شەرعیەتی زیاتر وەردەگرێت.

لەو جیهانە نوێیەدا، وڵاتانی ناسراو بە «باشووری جیهانی» (Global South) كاتێك سەیری ئەمریكا و چین دەكەن، جیاوازییەكی ئەوتۆ لە بەهاكاندا نابینن، دەبینن هەردووكیان تەنیا بە دوای قازانجی ئابووریی خۆیانەوەن، بەو جیاوازییەی كە چین لانی كەم مەرجی سیاسیی قورس و بانگەشەی بێزاركەری مافی مرۆڤی نییە. ئەمە وا دەكات، كێشی سیاسیی ئەمریكا سووك ببێت و سەدەی بیست و یەكەم لەبری ئەوەی ببێتە سەدەی ئازادی، ببێتە سەدەی باڵادەستیی مۆدێلە سەركوتكەرەكان.

 

 مەرگی دیپلۆماسی و گۆڕینی بنەمای بڕیار تەنیا بۆ هیز

ترسناكترین ڕاستی ئەوەیە كە «زمان»ی سیاسەتی نێودەوڵەتی گۆڕانكاریی ڕیشەیی بەسەردا دێت. لە جیهانێكدا كە یاسا و ڕێككەوتننامە مێژووییەكان تەنیا وەك پەڕەی بێبایەخ سەیر دەكرێن، تاكە زمانێك كە وڵاتان لێی تێدەگەن زمانی «تەنیا هێز»و هەڕەشەی سەربازییە. ئەمە گەڕانەوەیەكی ترسناكە بۆ دۆخی هاوشێوەی پێش جەنگی جیهانیی یەكەم، بەڵام بە تەكنۆلۆژیای زۆر پێشكەوتووتر و جبەخانەی وێرانكەرترەوە.

لەم «جەنگەڵە سیاسییە» نوێیەدا، وڵاتە بچووكەكان و گەلە بێدەوڵەتەكان دەكەونە بەر مەترسیی لەناوچوون. چونكە ئەوان چیتر ناتوانن لە ڕێگەی لۆبی، دیپلۆماسی، یان پەنابردن بۆ یاسای نێودەوڵەتی پارێزگاری لە بوونی خۆیان بكەن. لە سەردەمی ترەمپدا، ئەم وڵاتانە دەبێت ببنە پاشكۆی ڕاستەوخۆی یەكێك لە جەمسەرەكان، یان ببنە قوربانیی ڕێككەوتنی ژێر پەردەی زلهێزەكان.

هەر بۆیە ئەگەر ئەم سیناریۆیانەی گۆڤارەكە خستوویەتە ڕوو، وەك خۆیان جێبەجێ ببن، مێژووی مرۆڤایەتی، ساڵی ٢٠٢٦ وەك ئەو ساڵە ڕەشە تۆمار دەكات، كە تێیدا جیهان هەلی «پێكەوەژیانی ئاشتییانە»ی لەدەست دا. جیهانی دوای ئەم ساڵە، شوێنێك دەبێت كە تێیدا گەندەڵی دەبێتە سیستم، ترس دەبێتە یاسا و ئاژاوە دەبێتە نەزم. جیهانێك كە تێیدا چەند كەس و خێزانێكی دەوڵەمەند دەوڵەمەندتر دەبن، بەڵام تەواوی مرۆڤایەتی، تەنانەت خودی ئەمریكاش، تێیدا كەمتر سەلامەت و پڕتر دەبن لە دڵەڕاوكێی جەنگ و وێرانكاری.