هەفتەی رابردوو عەبدولجەبار لعێبی، وەزیری نوێی نەوتی عێراق، دوای وەرگرتنی متمانەی ئەندامانی ئەنجوومەنی‌ نوێنەرانی‌ عێراق رایگەیاند "چارەسەركردنی‌ كێشەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراق قورس نییە و هیچ شتێكیش مەحاڵ نییە". سەفین دزەیی، گوتەبێژی حكومەتی هەرێمی كوردستانیش لە وەڵامی لعێبیدا رایگەیاند "ئامادەین بۆ گفتوگۆ، بەڵام دەبێت ئیرادەیەكی بەهێز لە بەغدا بۆ چارەسەر هەبێت".



هەرێمی كوردستان لەدوای ساڵی 2003وە چەندینجار لەسەر دۆسیەی نەوت لەگەڵ بەغدا گەیشتوونەتە رێككەوتن، بەڵام زۆرینەی رێككەوتنەكان سەركەوتوو نەبوون، بەهۆی پابەندنەبوونی بەغدا بە پێدانی بەشە شایستە داراییەكانی هەرێمی كوردستان، یان پابەندنەبوونی هەرێمی كوردستان بە خاڵەكانی نێو رێككەوتنەكان.



دوایین رێككەوتنی نێوان هەردوو حكومەت لە كۆتایی ساڵی 2014 كرا و سەرەتای 2015 جێبەجێ كرا. هەردوولا رێككەوتبوون كە حكومەتی‌ هەرێمی كوردستان رۆژانە 550 هەزار بەرمیل نەوت (بە نەوتی كەركووكیشەوە) رادەستی‌ كۆمپانیای‌ سۆمۆ بكات، لە بەرامبەریشدا حكومەتی‌ عێراق‌ بەشە بودجەی‌ هەرێمی كوردستان (17%) بدات.



دوای‌ تێپەڕبوونی‌ تەنیا دوو مانگ بەسەر رێككەوتنەكەدا هەریەك لە حكومەتی هەولێر و بەغدا یەكدییان بە پابەندنەبوون بە رێككەوتنەكە تۆمەتبار كرد و لە ناوەڕاستی ساڵی 2015 بەشێوەیەكی كردارەكی رێككەوتنەكە هەڵوەشایەوە، هەرێمی كوردستان بەشێوەیەكی سەربەخۆ دەستی بەهەناردەی نەوتی بۆ بەندەری جەیهانی توركیا كرد.



لەناوەڕاستی ساڵی 2015ەوە هەرێمی كوردستان ئەزموونی هەناردەكردنی نەوتی بەشێوەی سەربەخۆ هەیە، حكومەتی عێراقیش بەردەوامە لە سیاسەتی هەناردەكردنی نەوتی خۆی. هەرچەندە لەوكاتەوە چەندینجار لە رێگەی میدیا و سەردانی بەرپرسانی هەرێمی كوردستانەوە بۆ بەغدا قسە لەسەر ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەردوولاوە كراوە، بەڵام بێ‌ ئەنجام بووە.



ئێستا كە وەزیری نوێی نەوتی عێراق و گوتەبێژی حكومەتی هەرێمی كوردستان ئامادەییان بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییە نەوتییەكانی نێوانیان دەڕبریوە، پێویستە بپرسین ئایا كاتی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان هاتووە؟ ئایا ئاستی هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان و ناوەند بۆ رێككەوتن لەبارە؟



بەپێی راپۆرتی وەزارەتی سامانە سروشتییەكان، مانگی تەمموزی رابردوو هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان 14 ملیۆن و 176 هەزار و 761 بەرمیل بووە (بەبێ‌ نەوتی دوو كێڵگەی كەركووك كە لەلایەن كۆمپانیای نەوتی باكوورەوە هەناردەكردنی نەوتەكەیان لە رێگەی بۆڕی نەوتی كوردستانەوە راگیرابوو)، رۆژانە 457 هەزار و 314 بەرمیل نەوتی كوردستان لەڕێگەی بەندەری جەیهانەوە فرۆشراوە. كۆی داهاتی نەوتی كوردستان لە مانگی تەمموزدا 461 ملیۆن و 196 هەزار و 477 دۆلار بووە و تێكڕای نرخی هەر بەرمیلێكیش 32.5 دۆلار بووە.



وەزارەتی نەوتی عێراقیش هەناردەكردنی نەوتی مانگی تەمموزی رابردووی ئاشكرا كردووە كە گەیشتووەتە 99 ملیۆن و 226 هەزار و 184 بەرمیل، ئاستی رۆژانەی هەناردەكردنی سێ‌ ملیۆن و 202 هەزار بەرمیل بووە. كۆی گشتیی داهاتە بەدەستهاتووەكانیش سێ ملیار و 743 ملیۆن و 867 هەزار دۆلار بووە. هەر بەرمیلێكیش بە 37.7 دۆلار فرۆشراوە.

ئەگەر ئاستی هەناردەی نەوتی مانگی تەمموزی نێوان كوردستان و عێراق پێكەوە وەربگرین، ئاستی هەناردەی نەوت گەیشتووەتە 113 ملیۆن و 402 هەزار و 945 بەرمیل نەوت كە ئاستی هەناردەی نەوتی كوردستان دەكاتە 12.50% و عێراقیش 87.50%.



خاڵێكی دیكەی جیاوازیی نێوان هەرێمی كوردستان و عێراق، بەهای یەك بەرمیل نەوتە لە نێوان كوردستان و عێراق. كوردستان یەك بەرمیل نەوتی خۆی لە مانگی تەمموزدا بە 32.53 دۆلار فرۆشتووە، بەڵام عێراق بە 37.7 دۆلاری فرۆشتووە، واتە عێراق یەك بەرمیل نەوتی بە 5 دۆلار گرانتر لە هەرێمی كوردستان فرۆشتووە.

كۆی گشتیی داهاتی نەوتی فرۆشراوی هەرێمی كوردستان و عێراق پێكەوە دەكاتە 4 ملیار و 205 ملیۆن و 63 هەزار دۆلار، داهاتی نەوتی هەرێمی كوردستان لەكۆی گشتی دەكاتە 10.96%، بەڵام داهاتی عێراق لەكۆی گشتی دەكاتە 89.04%.



لەبەرئەوە هەر رێككەوتنێكی نوێی نەوتی لە نێوان هەرێمی كوردستان و عێراق بە پشتبەستن بە دیاریكردنی 17%ی بودجەی گشتیی عێراق بۆ هەرێمی كوردستان بكرێ، هەنگاوێكی گرنگ و بەجێیە، هەرچەندە ئەمە ئەستەمە لەبەرئەوەی 17% تەنیا وەك ژمارەیەكە و لەڕاستیدا بەغدا تەنیا 12%ی داهاتی عێراقی بە كورد داوە، ئەویش دوای زیادكردنی ساڵ لە دوای ساڵی خەرجییە سیادییەكان.



بۆیە بەدڵنیاییەوە عێراق ئەم ژمارانەی هەرێمی زۆر باش خوێندووەتەوە و تێدەگات كە هەرێمی كوردستان ئاستی هەناردە و بەهای فرۆشتنی نەوت و داهاتەكەی ناگاتە ئەوەی كە عێراق 17%ی بودجەی بۆ رەوانە بكات یان رێككەوتن لەگەڵ هەرێمی كوردستان بكات، بەڵام ئایا عێراق كە ئەمە دەزانێت بۆچی داوای رێككەوتن دەكات؟



بەپشتبەستن بە دوایین رێككەوتنی نێوان هەولێر و بەغدا لە ساڵی 2015 كە رێككەوتنەكە بەو شێوەیە بوو: هەرێمی كوردستان بەنەوتی كەركووكەوە رۆژانە 550 هەزار بەرمیل رەوانە بكات، واتە نەوتی رەوانەكراوی كەركووك لە بۆڕی نەوتی هەرێمی كوردستانەوە دەیكردە 54.55%ی كۆی نەوتی رەوانەكراو. هەرچەندە لە ناوەڕاستی مانگی شوباتەوە هەناردەی نەوتی دوو كێڵگەی كەركووك لەلایەن عێراقەوە راگیراوە، بۆیە هەر هەوڵێك ئەگەر لەلایەن عێراقەوە بێت، ئەوەندەی بۆ گێڕانەوەی نەوتی كەركووكە لە چوارچێوەی رێككەوتنەكە ئەوەندە لەبەر هەرێمی كوردستان نییە، چونكە ئاستی هەناردەی نەوت و بەهای نەوت لە بازاڕەكانی نەوت لەبار نییە بۆ رێككەوتن.



بۆیە بە لێكدانەوەی ئاستی هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان و بەهای نەوتی فرۆشراو و داهاتی هەرێمی كوردستان لەمانگی تەمموزدا، دەگەینە ئەو خاڵەی كە رێككەوتن ئەگەر لە نێوان هەرێمی كوردستان و بەغدا بێتە كایەوە، بە پشتبەستن بە 17%ی بودجەی گشتیی عێراق، ئەوا لە بەرژەوەندیی هەرێمی كوردستانە، بەڵام ئەگەر وەك پێشتر تەنیا 12% بێت، سوودێكی ئەوتۆی بۆ كوردستان نابێت. لەبەرئەوە هەرێمی كوردستان بە زیادكردنی ئاستی هەناردەی نەوت و كاركردن بۆ بەرزكردنەوەی بەهای نەوتەكەی لە بازاڕدا و ئاماژە ئەرێنییەكان لە بازاڕی نەوت، دەتوانێ‌ لەو بڕەی زیاتر دەستبكەوێت كە عێراق لە چوارچێوەی رێككەوتنێك پێی دەدات.
RUDAW -