سەرۆكی دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان دەڵێت، بەهۆی قەیرانی داراییەوە گەشەی ئابووریی هەرێمی كوردستان بە رێژەیەكی بەرچاو دابەزیوە و توانای خەڵك بۆ كڕینی شتومەك بەگشتی و پێویستییە خۆراكییەكان بەتایبەت زۆر لاواز بووە.

دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان لەمانگی ئایاری ساڵی 2008ەوە دەستی كردووە بەكۆكردنەوەی نرخی زیاتر لە 600 كاڵا و خزمەتگوزاریی هەمەجۆر لە بازاڕەكانی هەرێمی كوردستاندا بە مەبەستی دەستنیشانكردنی رێژەی هەڵاوسانی نرخ و ژمارەی پێوانەیی نرخەكانی بەكاربەر. ساڵی 2007 وەك ساڵی بنەڕەتی دەستنیشان كراوە، ئەویش دوای رووپێوییەكی خێزانی و كۆمەڵایەتی لەو ساڵەدا.

مادەكانیش لەچوار چێوەی 12 بەشی جیاوازدا كۆكراونەتەوە كە بریتین لە: (خواردن و خواردنەوە ناكحولییەكان (230 بابەت)، خواردنەوە كحولییەكان و تووتن (7 بابەت)، جلوبەرگ و پێڵاو (102 بابەت)، پێویستییەكانی نێوماڵ و چاككردنەوە (101 بابەت)، تەندروستی (30 بابەت)، نیشتەجێبوون و ئاو و كارەبا و سووتەمەنییەكان (18 بابەت)، گواستنەوە (44 بابەت)، گەیاندن (12 بابەت)، رۆشنبیری و خۆشگوزەرانی (16 بابەت)، هۆتێل و خواردنگەكان (12 بابەت) و كەلوپەل و خزمەتگوزارییەكانی دیكە (29 بابەت).

سیروان محەممەد، سەرۆكی دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان، دەڵێت "ئامانجمان لە وەرگرتنی نرخەكان و دەركردنی ژمارەی پێوانەیی نرخەكانی بەكاربەر بۆ ئەوەیە بزانین خەرجیی خێزان بۆ چ بابەتێك ئاراستە دەبێت و مانگ بە مانگیش خەرجییەكان لە چ بابەتێكدا زیاد دەكات و لەچیدا كەم دەكات، دواتر لەكۆتایی ساڵ تێكڕای ژمارەی پێوانەیی نرخەكانی بەكاربەر وەردەگیرێت و لەسەر ئەم بنەمایە دەتوانرێت سیاسەتی ئابووریی وڵات دابڕێژرێت.

بەپێی داتاكانی دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان و راپۆرتەكانی بانكی نێودەوڵەتی، گەشەی ئابووریی هەرێمی كوردستان تاوەكو ساڵی 2014 ساڵانە 7% زیادی كردووە، بەڵام لەدوای ئەو ساڵەوە بەهۆی قەیرانی دارایی، شەڕی داعش و هاتنی ئاوارە، بارودۆخی ئابووریی هەرێمی كوردستان گۆڕانكاری گەورەی بەسەردا هاتووە بەجۆرێك لەو ساڵەدا بەهۆی كەمیی داهات، حكومەت بەتەواوی بودجەی پڕۆژەكانی وەبەرهێنانی راگرت كە 30%ی بوجەی گشتی پێكدەهێنا، ئەمەش وایكرد گەشەی ئابووری لە 7% وە دابەزێت بۆ 2.5%.

سیروان محەممەد دەڵێت "ساڵی رابردوو دەستەكەمان بودجەی نەبوو رووپێوی بۆ كۆكردنەوەی داتا لەسەر گەشەی ئابووری بكات، بەڵام بەگوێرەی پێشبینییەكانی بانكی نێودەوڵەتی و سندووقی جیهانیی دراو، ئابووریی هەرێمی كوردستان لەو ساڵەدا نەك گەشەی نەكردووە، بەڵكو پووكانەوەی ئابووری بۆ (-6%) دابەزیوە".

بە گوتەی سیروان محەممەد، ئەو پووكانەوەیەی لە ساڵی 2014 و 2015 لە گەشەی ئابووریی هەرێمی كوردستاندا روویدا، كاریگەریی زۆری لەسەر داهاتی خێزان و ئاراستەی خەرجییەكان هەبووە، بە جۆرێك ئێستا ئاراستەی خەرجیی خێزان زیاتر بۆ كڕینی خۆراكە.

بەپێی دوایین رووپێوی رێكخراوی خۆراكی جیهانی كە بەهاوكاری دەزگای ئاماری عێراق و دەستەی ئاماری هەرێمی كوردستان بۆ ئاسایشی خۆراك لە عێراق و كوردستان لە یەكی ئایار تاوەكو 20ی ئایاری ئەمساڵ كراوە، بارودۆخی ئابووریی خەڵكی هەرێمی كوردستان زۆر خراپترە لە خەڵكی شارەكانی عێراق.

سیروان محەممەد دەڵێت "بەپێی ئەنجامەكانی ئەو رووپێوییە، بارودۆخی ئابووریی خەڵكی هەرێمی كوردستان خراپترە لە خەڵكی شارەكانی عێراق، بە گوێرەی پێناسی رووپێوییەكە كە بریتین لەسەر لێوار و نزیك لێوار و خوار لێوار، بارودۆخی ئابووریی بەشێك لە خەڵكی هەرێمی كوردستان لەسەرووی لێوارەكەیە و بەشێكی زۆریشیان نزیك لە لێوارەكەیە، واتە وەك پێویست توانای دابینكردنی خۆراكیان نییە، ژمارەیەكی كەمیشیان لە خوار لێوار دایە، واتە بارودۆخیان خراپە".

ئەو رووپێوییە دەریخستووە كە گوزەرانی خەڵكی كوردستان گەڕاوەتەوە بۆ پێش ساڵی 2004 و داهات و خەرجی خێزانەكانی كوردستان گۆڕانكاریی گەورەیان بەسەردا هاتووە. خەڵك هەست بەجۆرێك لە مەترسی دەكات و ئەوەی زۆر پێویست نەبێت، نایكڕێت.

پسپۆڕانی ئابووری دەڵێن رووپێوی و كۆكردنەوەی داتا لەسەر هەڵاوسان و نرخەكانی بەكاربەر بەتایبەت لەو وڵاتانەی كە رووبەڕووی قەیرانی دارایی بوونەتەوە، زۆر گرنگە.

د.لوقمان عوسمان عومەر، پسپۆڕی گەشەپێدانی ئابووری لە كۆلێژی كارگێڕی و ئابووری زانكۆی سەلاحەددین، دەڵێت "ئەم رووپێویە ئاستی خۆشگوزەرانی تاك و خێزان دەستنیشان دەكات، تەنانەت هەندێجار بە داتای ئەو نرخانە دەگوترێت تێچووی بژێوی، چونكە تێكڕای هەموو خەرجی كاڵا و خزمەتگوزارییەكان دەریدەخات بودجەی ئەو خێزانە چەندە و پێداویستی و خەرجی ژیانی چەندە".

د.لوقمان عوسمان دەڵێت" ئەگەر لەنێو داتاكانی دەستەی ئامار سەبەتەی خۆراك وەك بەشێك لە سەبەتەی بەكاربەر وەربگرین كاتێك ببینین داتاكان لە 140%ەوە بۆ خوار 100% دابەزیوە، ئەوە ئاماژەیەكی زۆر مەترسیدارە".

بەبڕوای ئەو پسپۆڕەی ئابووری، ئەگەر سیاسەتی بڕینی مووچە و ئەو بارودۆخە ئابوورییە بەردەوام بێت، كاریگەری لەسەر شێوازی ژیان و بیركردنەوەی خەڵك دەبێت. د.لوقمان دەڵێت "لە ئابووریدا یاسایەك هەیە دەڵێت بەكاربەر ئەگەر داهاتی سفریش بێت، دەتوانێ ماوەیەك بڕێك خەرجی بكات و بژیت، ئەویش لە رێگەی پەنابردنە بەر پاشەكەوتی رابردوو و فرۆشتنی كەلوپەل، بەڵام كە ئەوەی نەما لە یاسا دەردەچێت، رەنگە پەنا بباتە بەر سواڵكردن یان فرۆشتنی ئەندامانی جەستەی".

حكومەتی هەرێمی كوردستان بەهاوكاری بانكی نێودەوڵەتی لەكۆتایی مانگی ئایاری ئەمساڵ نەخشەڕێگەی ریفۆرمی ئابووری راگەیاند، بە ئامانجی ئەوەی بتوانێ لاسەنگیی گەشەی ئابووری چاك بكاتەوە. بانكی نێودەوڵەتی سێ ساڵی بۆ جێبەجێكردنی نەخشەڕێگەكە دیاری كردووە.

سیروان محەممەد دەڵێت "ئەگەر حكومەت بتوانێ‌ ئەو نەخشەڕێیە جێبەجێ‌ بكات، گۆڕانكارییەكی گەورە لە ئابووریی هەرێمی كوردستاندا روودەدات و جارێكی دیكە خۆشگوزەرانی دەگەڕێتەوە بۆ خەڵك".