Dr. Xalîde Xelîl, berdevka fermî ya Baregehê Barzanî ye. Ew endama xula çarem a
Encumena Nûnerên Iraqê bû li ser fraksiyona Partiya Demokrata Kurdistanê (PDK).
Xwediyê bawernameya doktorayê ye di ziman, wêje û şaristaniya erebî de û çendîn
nivîsîn û beşdariyên wê di warên wêje û siyasatê de hene. Di guftûgoya vê carê
ya «Bazneya Guftûgoyê» de (Iraq: Prînsîba aştî û diyalogê bo çareserkirina
kêşeyan), bi vî rengî dîtin û nêrînên xwe derbarê rastiya siyasî ya Iraqê,
paşeroja şirîkatiya nîştimanî û asoyên çareseriyê li ser bingeha diyalog û
destûrê pêşkêş kirin:

"Pêzanîna me ya kûr heye bo wan hewlên hêja û bêwestan ên Beşê Rewşenbîrî û
Ragihandina Partiya Demokrata Kurdistanê bo birêxistina vê dîdara kalîte û
komkirina vê bijardeya bêhempa ji pispor û şarezayan, bi armanca sazkirina
guftûgoyeke eşkere û şefaf derbarê yek ji hestiyartirîn û çarenivîssaztirîn
pirsan, ku ew jî pirsa: «Iraq: Prînsîba aştî û diyalogê bo çareserkirina
kêşeyan» e.

Di destpêka vê nêrînê de, pirseke cewherî daxin rû: Çawa dikare dest bo
çareseriya wan qeyranên binyadî bê birin ku îro qirika Iraqê girtine?

Bo bersivdana vê pirsê, em dikarin sûd ji wêneyekî sembolîk wergirin ku tê de
wênekêşek du tabloyên hevterîb dikişîne. Di navbera cudahiya van du tabloyan
de, rehendên wan guhertinan dertên ku bi ser Iraqê de hatine, her weha ew derza
mezin a di navbera wan xwestekên ku bi qonaxa werçerxanê re hebûn û ew rastiya
siyasî ya ku piştre hat kîsê.

Tabloya yekem îfadeyê ji Kongreya Londonê ya sala 2002an dike, dema ku hêzên
opozîsyona Iraqê bi hemû pêkhateyên cuda ve li ser bingeha projeya avakirina
dewleteke medenî û federal lihevhatin, ku mafê hemû pêkhateyan garantî bike û
pişta xwe bi prînsîbên tewafuq (lihevhatin), şirîkatiya rastîn û hevsengiyê
bibestê.

Lê tabloya duyem, wêneya rastiya niha ye ku Iraq piştî derbasbûna zêdetirî du
dehsalan bi ser guhertinan de tê de dijî. Rastiyek ku tê de alۆziyên hegemonyaya
siyasî û ewlehî têkel bûne û bandorên çekên derveyî çarçoveya saziyan û pereyê
siyasî û geşekirina desthilata pêkhateyên çekdar ên neyasayî zêde bûne. Di bin
siya vê dîmenê de, demokrasiya tewafuqî ku proseya siyasî li ser hatibû avakirin
– û biryar bû bibe çarçoveyeke rastîn bo şirîkatiya nîştimanî û beşdariya her
kesî di biryardanê de – hat guhertin bo cureyek ji parvekirina postan (mihasese)
û dabeşkirina hegemonya û postan, li şûna beşdariya çalak di birêvebirina dewlet
û biryara nîştimanî de.

Her weha di gelek rawestgehan de, wisa li demokrasiyê hat kirin ku wek hukmê
piranîya mezhebî muamele pê re bê kirin, ne piranîya siyasî. Tevî ku cewherê
demokrasiya rastîn li ser bingeha parastina mafê hemû pêkhateyan e û
dernexistina ti biryarekê ye ku bandoreke nerênî li ser her pêkhateyekê hebe, an
hesta piştguhxistin û dûrxistinê li cem wan dirوست bike.

Bi vî şêweyî, tabloya duyem bi rengekî binyadî cuda xuya dike ji tabloya yekem û
ji wan xeyalên ku di civînên opozîsyona Iraqê de li Londonê hatin pêşkêşkirin,
ku di bingeh de li ser avakirina dewleta şirîkatî, hevsengî û saziyan rawestabû,
ne li ser mentiqa mihasese û çespandina hegemonyayê li ser hesabê dewlet û
prînsîbên destûrî.

Bi rêya xwendineke hûr a pêşhatên siyasî, em dibînin ku ev rastî ji nişka ve
çênebûye, belku encama rêڕeweke siyasî ya komkirî ye ku sîstema siyasî li
Iraqê bi çend qonaxên bingehîn re derbas bû:

Qonaxa Yekem (2003 – 2010) Vê qonaxê cureyek ji geşbîniyê bi xwe ve dît, bo
îhtîmala çespandina nimûneyeke demokrasiya tewafuqî ku mafê hemû pêkhateyan
biparêze. Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê rolekî sereke lîst, dema ku destûra
sala 2005an bû bingeh bo sîstemeke siyasî ku hesta beşdarbûn û şirîkatiyê da
aliyên cuda, û serpereştiya avakirina saziyan kir û xetên giştî yên proseya
siyasî kîşand. Ev bû sedem ku bandora wê yekalîker be di diyarkirina xisleta
sîstemê û ئarasteyên wê de.

Qonaxa Duyem (2011 – 2018) Ev qonax piştî vekişîna hêzên Amerîkayê dest pê kir,
ku tê de bandora hêzên navçeyî di dîmena Iraqê de bilind bû, û pêkhateyên çekdar
ên derveyî çarçoveya saziyên dewletê derketin. Ev bû sedema guftûgoyên destûrî û
yasayî yên berfireh, bi taybet derbarê sînordarkirina çekan di destê dewletê de,
ji ber ku maddeya 9/b di destûrê de qedexeya dirustkirina her milîsyoneke
serbazî li derveyî çarçoveya hêzên çekdar kiriye.

Ev qonax bi têkelbûna hegemonyayan û guherîna pilebilindiya hevsengiya hêzan hat
naskirin. Di vê demê de, Iraq rûbirûyî tehediyeke çarenivîssaz bû, bi sedema
derketina rêxistina terorîst a DAIŞê di sala 2014an de, ku bû sedema derçûna
fetwaya merceyiyetê û pêkanîna Heşda Şeibî. Vê yekê guhertinên kûr bi dû xwe de
anîn di hevsengiya hêzên navxweyî û navçeyî de, di bin siya zêdebûna asta
destwerdana derveyî di karûbarên Iraqê de.

Di nav van pêşhatan de, Herêma Kurdistanê rûbirûyî guşarên siyasî û navendî yên
zêde bû, lewma biryara dîrokî ya Cenabê Serok Mesûd Barzanî bo encamdana
referandûm û mafê çarenivîsê hat. Ev mafek e ku di peymanên navdewletî de hatiye
çespandin. Ev biryar ji wê baweriyê hat ku prînsîbên şirîkatiya siyasî, hevsengî
û tewafuqê êdî nemane, bi taybet di bin siya berdewamiya nakokiyan li ser mafên
destûrî û şayisteyên darayî û siyasî yên pêkhateyan û di serî de gelê Kurd ku
dîrokeke tije êş di Enfale û jenosîdê de hebûye.

Qonaxa Sêyem (2019 – 2025) Di vê qonaxê de Iraq ket qonaxeke gelek alۆz, ku bi
bilindbûna hevrikiya navçeyî û têkelbûna berjewendiyên siyasî û ewlehî tê
naskirin. Vê yekê bandoreke rasterast li ser binyada dewlet û saziyan kir.

Xwepêşandanên ku bi îstifaya hikûmeta Dr. Adil Ebdulmehdî bi dawî hatin, û ew
pêşhatên ku piştre rûdan, heta digihe vekişîna Tevgera Sedr ji proseya siyasî,
bûn sedema guhertineke zelal di hevsengiya hêzan de di nav dîmena siyasî ya
Iraqê de. Bandora vê yekê bi rengekî diyar di pêkanîna hikûmetan, birêvebirina
hevpeymaniyan û ئarastekirina biryarên siyasî de derket. Mijar ne tenê zêdebûna
hegemonyaya siyasî ya hin hêzan bû, belku guherî bo rolekî binyadî yê bibandor
di dîsa darêştinê de li ser sîmayên sîstemê ji hundur ve.

Vê rastiyê zevî bo hin hêzên diyarkirî xweş kir ku pêgeha xwe di nav movikên
dewletê de bihêz bikin, di dema ku nerazîbûn derbarê cîbicîkirina «bijartî» ya
destûr û yasayan zêde bû. Prînsîba şirîkatiya siyasî ya rastîn di birêvebirina
dewletê de paşde çû, ev jî hevdem bû bi neîstîqrariya biryara siyasî di bin
bandora hevsengiyên navdewletî de.

Îro, bi derbasbûna qonaxeke nû di sala 2026an de, Iraq hîn rûbirûyî tehediyên
alۆz dibe ku tê de pêdiviyên îstîqrarê bi daxwazên avakirina dewletê û saziyan
ve hatine girêdan. Di vê çarçoveyê de, dosya federalîzmê wek yek ji wan pirsên
ku herî zêde pêwendiya wê bi paşeroja siyasî ya Iraqê ve heye dertê, bi taybet
di civakekî pirnetewe û pir-olî wek Iraqê de.

Dema em li van pêşhatan dinêrin, kêşe ne di nebûna deqên destûrî de ye, belku di
şêwaza şirovekirin û sepandina wan de ye. Destûra Iraqê federalîzm wek
lihevhatineke siyasî û çarçoveyeke destûrî bo birêvebirina piralîtiya neteweyî û
siyasî darêştiye, lê karê siyasî di gelek rewşan de mentiqa navendperestiya tund
berhem aniye, an wek «îstîsnayeke» demkî muamele bi federalîzmê re kiriye, ne
wek bijardeyeke destûrî ya herdemî. Vê yekê kiriye ku ev çemk ji şêwazekî bo
rêkxistina hevsengî û şirîkatiyê, bibe cihê nîqaş û milmilanêyê.

Dibe ku ezmûna Îspanyayê nîşan bide ka çawa federalîzm an sîstemên hikûmraniya
xocêyî ya berfireh dikarin bibin sedema îstîqrar û yekgirtinê di nav dewletê de,
ne sedema hilweşandinê. Piştî mirina General Fransîsko Franko, Îspanya bi rêya
lihevhatineke siyasî ya giştgir ku naskirina taybetmendiyên herêmên cuda tê de
hebû, derbasî qonaxeke demokrasiya nû bû û desthilatên berfireh di çarçoveya
dewleteke yekgirtî de dan wan. Vê yekê beşdarî kir di kêmkirina rageşiyên
neteweyî û çespandina îstîqrarê de.

Ev ezmûn, li gel ezmûna welatên din, îspat kir ku federalîzm û dabeşkirina
hevseng a desthilatan dikarin bibin dergehekî rastîn bo bidestxistina
bihevrebûnê, bi wî mercî ku bi ruhê şirîkatiya çalak û pabendbûna destûrî bê
birêvebirin, ne bi aqiliyeteke hegemonîk û navendperest.

Gera li pey aştiyê pêdivî bi dîsa darêştina binyada ewlehî heye, ne tenê li
Iraqê, belku li tevahiya navçeyê. Aşitiya rastîn nayê wateya nebûna milmilanê û
cudahiyan, ji ber ku cudahî di berjewendî û dîtinan de beşekî xwezayî yê jiyana
civakan e. Lê cewherê aştiya hevseng di birêvebirina wan nakokiyan de ye bi
rêyên aştîyane, bi rêya diyalog û fêmkirinê, dûr ji zimanê çekê ku ti encamek
nebûye ji bilî qeyranên zêdetir û nearamiyê.

Di vê çarçoveyê de, Partiya Demokrata Kurdistanê, wek hêzeke siyasî ku xwedan
ezmûneke dîrokî ya dirêj e, tekez li ser vekirîbûna xwe ya berdewam ber bi
bijardeyên diyalog û aştiyê dike, ji wê baweriyê ve ku veger bo pabendbûna bi
destûrê û rêzgirtin li mafê hemû pêkhateyan, garantiyeke bingehîn e bo parastina
yekparçeyiya welat. Her dema ku îradeyeke siyasî ya rastîn hebe, cîbicîkirina
destûrê û avakirina dewletê li ser bingehên şirîkatî û hevsengiyê dibe karekî
guncav û kiryarî.

Pêdivî ye ئamaje bi wê jî bê kirin ku tehediya herî mezin li beramberî her
projeyeke çaksaziya rastîn, ne tenê di guhertina kesan an hikûmetan de ye, belku
di guhertina şêwazên bîrkirinê û mekanîzmayên birêvebirina dewletê de ye. Kêşeya
bingehîn girêdayî çandeke siyasî ya demagojî û dogmatîk e ku hîn bandora wê li
ser binyada hukm û saziyan heye.

Di guhertinên siyasî yên mezin de, ne bes e em bipirsin: Kî hukm dike? Belku
giringtir ew e em bipirsin: Çawa hukm tê kirin? Ji ber ku guhertina rûyan bi
tenê, bê çaksaziya rastîn û avakirina bihêz a saziyan, nagihê encamên berdewam
an guhertina rastîn di binyada dewlet û civakê de.

Ezmûnên navçeyê nîşan didin ku guhertinên rûyî, her çend bala mirov bikişînin
jî, bandora wan sînordar e, heta ku proseyeke cidî bi wan re nebe bo çespandina
çemkên hevwelatîbûnê û cîbicîkirina dadperwerane ya destûrê, û çareserkirina wê
têkçûna ku di cîbicînekirina gelek maddeyan de çêbûye, di serî de maddeya 140,
bi rengekî ku baweriyê di navbera pêkhateyan de bihêz bike.

Guhertina rastîn yekser bi dest nakeve, belku pêdivî bi demeke dirêj û îradeyeke
siyasî û civakî heye ku bikaribe bandora aqiliyeta navendperest a teqlîdî derbas
bike.

Derbarê me wek Kurd, muamelekirin bi vê rastiyê re dixwaze ku em siyaseteke
realîst û aram bişopînin, ku li ser bingeha diyalog û vekirîbûnê rawestaye. Ev
ew rêbaz e ku PDK berdewam peyrew dike, tevî ku gelek ji rêkeftinên siyasî yên
berê bi rengekî temam cîbicî nehatine kirin û piştî pêkanîna hikûmetan pişt lê
hatiye kirin, her çend ji aliyê serkirdeyên bilind ve hatibûn îmzekirin.

Di dosyaya sînordarkirina çekan di destê dewletê de, hîn tehediyên rastîn hene
ku di hebûna hêzên çekdar de têne dîtin ku li derveyî çarçoveya fermî ne. Ev
pirsên cidî derbarê paşeroja dewletê û asta cîbicîkirina destûrê dirust dike.

Di dawiyê de, tişta ku em Kurdên Êzidî rûbirûyî wê bûn, birîneke kûr a mirovî ye
ku heta îro jî xwîn jê diçe. Ev karesat nîşana wê piştguhxistinê ye ku hin
pêkhate rûbirûyî wê bûn ji ber nebûna parastina pêdivî ji aliyê dewletê ve. Vê
karesatê yek ji biêştirîn rûpelên dîroka hevçerx dirust kir.

Tevî qebareya qurbaniyan, çareseriyên rastîn bo vê karesatê heta niha
negihîştine asta berpirsyariya dîrokî li cem hikûmeta federal, çi li ser asta
qerebukirinê çi jî avakirina wê ya ku di nav civakê de rûxiya ye.

Li aliyê din, Herêma Kurdistanê wek penageheke aram ma ku pêkhateyên cuda di
hembêza xwe de girtin û rûmeta wan parast, û heta îro jî wek keleheke aram bo
her kesî bê cudahî dimîne.

Baweriya me ya neguher ew e ku paşeroja Iraqê nayê avakirin nexasim li ser
bihayên bihevrebûnê, şirîkatiya çalak û rêzgirtin li piralîtiyê, li gel
cîbicîkirina destûrê û karkirina saziyan, wek stûnên bingehîn ên avakirina
dewleteke dadperwer."