Foruma Antalyayê: Davosa Dîplomasiyê di Cîhaneke Multîpolar de

 

Di nav jîngeheke germ a serokên cîhanê, dîplomat û biryarderên navdewletî de, bajarê Antalyayê li başûrê Tirkiyeyê careke din bû navenda gotûbêjên dîplomatîk û biryarên çarenûsaz. Lûtkeya "Foruma Dîplomasiyê ya Antalyayê (ADF) 2026" bi beşdariya elîteke bijarte ji serok, wezîrên derve û kesayetên bandordar ên qada navdewletî dest pê kir. Ev xula forumê ku dirûşma "Nexşesazî ji bo paşerojê û birêvebirina nediyariyan" hildigirt, ne tenê wek lûtkeyeke asayî xuya bû, belkî pêgeha xwe wek "Davosa Dîplomasiyê" di cîhaneke multîpolar (pir-cemserî) de bi temamî çespand û bû platformek ji bo ji nû ve xêzkirina nexşeya peywendiyên navdewletî.

Di nav dilê aloziyên jeopolîtîk û guherîna bilez a hevpeymaniyên cîhanî de, ADF 2026 ne tenê şûnek bû bo peguherîna ramanên sade, belkî veguherî platformeke germ û tije fişar ji bo "dîplomasiya gerok" û çespandina aştiyê. Dosyeyên hestiyar mîna hewlên dijwar ji bo bidawîkirina "Şerê Îranê", proseya hûrbîn a asayîkirina peywendiyan li herêma Qafqasyaya Başûr û lêgerîna li pey aramiya siyasî li Lîbyaya piştî qonaxa veguhêz, mijarên sereke yên vê forumê bûn. Antalyayê karî rola wî pira stratejîk bilîze ku dûrahiyên navbera cîhana Bakur û Başûr bi jêhatîbûnê ve bi hev ve girê dide.

Di gotara vekirina lûtkeyê de, Serok Recep Tayyip Erdoğan bi zimanekî rewan û tije peyamên giran, çemka "Serxwebûna Stratejîk" wek bingehekî nû ji bo dewletan pêşniyar kir. Ew tekez kir ku struktur û pergala niha ya navdewletî, ku mîratê sedsala borî ye, êdî nefsê wê tê de nemaye ku li ber pêlên aloz ên şerê nifşê nû û pêlên tund ên neîstîqrariya aborî ya sedsala bîst û yekê bigire. Vê forumê îsbat kir ku ji bo derbaskirina krîzan, hewcedariya me bi afirandina dîplomatîk û wêrekiya siyasî heye, ne tenê peyrewkirina rêgezên klasîk ên rawestiyayî.

Endazyariya Dîplomasiya Nû: Dîtiya Erdoğan ji bo cîhaneke dadperwer

Rêûresma vekirina vê xula Foruma Antalyayê ne tenê destpêkeke protokola sade bû, belkî nîşandana hêza giranahiya siyasî ya Tirkiyeyê bû li ser asta cîhanê. Amadebûna serokên bandordar ên herêmê, nîşaneke zelal bû bo kûrahiya wan hevpeymaniyên stratejîk ku Antalyayê wek navendeke komker nîşan didin. Serok Recep Tayyip Erdoğan di gotara xwe de careke din dirûşma xwe ya dîrokî "Cîhan ji pênc endamên mayînde yên Encumena Ewlekariyê mezintir e" gihand lûtkeyê, lê ji bo sala 2026an rehendekî nû pê bexşî, ku tê de tekezî li ser "Dadperweriya Teknolojîk" û dîtina rêyên afirîner bo çareserkirina nakokiyên tund kir.

Mijara sereke ya gotara Erdoğan li dora çemka "Piralîbûna Bibandor" (Effective Multilateralism) dizivirî. Wî bi hûrgulî bal kişand ser wê rastiyê ku pergala niha ya cîhanê li hember krîzan tûşî cureyekî îflîcbûnê bûye, lewma pêwîst e cîhan ber bi modeleke dadperwerter gavan bihavêje. Erdoğan bi jêhatîbûn pêgeha bêhempa ya Tirkiyeyê wek xala gihîştina sê parzemînên girîng (Ewropa, Asya û Afrîka) bikar anî, da ku welatê xwe wek "navendeke bêalî û pêbawer" bide naskirin; navendek ku dikare mazuvaniya wan aliyan bike ku naxwazin an nikarin li paytextên kevneşopî yên Rojava dest bi gotûbêjan bikin.

Sîbera Nakokiyan: Hewlên ji bo aramkirina Şerê Îranê

Mijara herî hestiyar di rojeva Foruma Antalyayê 2026 de, ku medyayên erebî bal kişandin ser, ew hewlên bê rawestan bûn ji bo rawestandina wî şerê ku niha herêmê girtiye. Navendên biryarê li hotêla 'NEST' û hola forumê 'Belek' tije bibûn ji dengvedana germ a gotûbêjan derbarê darêştina nexşeyekê bo ragihandina agirbestê û vegerandina aliyan bo ser maseya danûstandinan.

Çavkaniyên agahdar diyar dikin ku zincîreyek civînên nehênî û nefermî di navbera Tirkiye, Qeter û aliyên peywendîdar ên herêmî de hatine encamdan ji bo kêmkirina rageşiyê. Vê forumê jîngeheke guncav afirand bo pisporên teknîkî ku karibin bi şêوەyekî nefermî pêşniyarên destpêkê peguherînin, bêyî ku welatên wan tûşî berpirsiyariyeke fermî û eşkere bibin. Ev şêوازê gotûbêjan rê xweş kir bo gihîştina bi têgihiştineke destpêkê dûr ji çavên kamerayan.

Azerbaycan û Ermenistan: Hewlên ji bo çespandina aştiyeke mayînde

Beşeke bingehîn ji serkeftina ADF 2026 bi pêşketinên di dosyeya Qafqasyaya Başûr de hat pîvandin. Serok Îlham Alîyev sêko ya Antalyayê wek derfeteke zêrîn bikar anî bo naskirina "nasnameya jeopolîtîk a piralî ya Azerbaycanê".

Di rûniştinên taybet de ku ji aliyê Hîkmet Hacîyev ve dihatin birêvebirin, gotara siyasî ji qonaxa şanazîkirinê bi serkeftinên leşkerî, ber bi asoyeke nû bi navê "Aştiya Paşerojê" gavan havêt. Di vê çarçoveyê de:

Proseya asayîkirina peywendiyan bi Ermenistanê re rehendekî pratîkî wergirt.
"Rêrewa Zengezûrê" wek mijareke sereke ma; ne wek cihê nakokiyê, belkî wek hevkêşeya "serkeftina herdu aliyan" ku dibe sedema geşbûna aboriya hemû welatên herêmê.
Hevpeymaniya Stratejîk a navbera Qeter û Tirkiyeyê

Civîna lûtkeyê ya navbera Serok Erdoğan û Şêx Temîm bin Hamad Al Sani, Emîrê Qeterê, wek stûna sereke ya forumê derket pêş. Ev dîdar tenê hevdîtineke protokola nîn bû, belkî nîşana kûrahiya hevparîya stratejîk bû ku bandora wê ya rasterast li ser hevkêşeyên herêmî heye. Tekezî li ser "Ewlehiya Enerjiyê" (bi taybet LNG ji bo Ewropayê) û "Veberhênan di avadanekirinê de" ji bo qonaxa piştî şeran hate kirin.

Qonaxa Veguhêz a Lîbyayê: Dbeibeh û lêgerîna li rewayiya navdewletî

Beşdariya Ebdulhemîd Dbeibeh, Serokwezîrê Hikûmeta Yekitiya Niştimanî ya Lîbyayê, bal kişand ser wê rastiyê ku Lîbya wek stûneke stratejîk a siyaseta Tirkiyeyê li Deryaya Spî dimîne. Dbeibeh hewl da piştevaniya cîhanî bo nexşerêyeke nû ya hilbijartinan bi dest bixe.

Asyaya Navîn û Asyaya Başûr

Amadebûna şandên ji Kazakistanê û welatên Asyaya Navîn girîngiya "Rêrewa Navîn" (Middle Corridor) tekez kir. Herwiha, beşdariya çalak a Bangladeşê nîşan da ku ADF sînorên herêmî derbas kirine. Şanda Bangladeşê bal kişand ser "Dîplomasiya Keşûhewayê" û "Aboriya Şîn" (Blue Economy), ku tê de parastina jîngehê wek beşek ji ewlehiya neteweyî hat pênasekirin.

Di encam de, Foruma Antalyayê 2026 îsbat kir ku di cîhaneke ku ber bi pir-cemserîbûnê ve diçe, daxwazek mezin bo platformên nû yên dîplomatîk heye ku bikaribin dadperwerî û aramiya rastîn peyda bikin.