Mark Sanjaume-Calvet, profesorekî zanistên siyasî li Zanîngeha Pompeu Fabra li Îspanyayê ji bo Gulan: "Pêwîst e Herêma Kurdistanê rolek di navendê de hebe û mafê wê yê redkirina hinek biryaran hebe."

 

Mark Sanjaume-Calvet, profesorekî zanistên siyasî ye li Zanîngeha Pompeu Fabra li Îspanyayê, endamê Grûpa Lêkolînên Teoriya Civakî û Siyasî ye. Berê li Zanîngeha Katalonyayê mamoste bûye û şêwirmendê hikûmeta Katalonyayê bûye. Li zanîngehên Edinburgh, Laval, û Quebec li Montrealê lêkolîn encam dabe. Ew pisporê warê federalîzm, mafê diyarkirina çarenûsê, pirsa veqetînê û hikûmranî di dewletên piralî de ye. Gulan di hevpeyvînekê de çend pirsên têkildarî şîrovekirina rêkar û mekanîzmayên destûrî yên hin dewletên federal û berhevkirina van ezmûnan bi herêmê re, pê re gotûbêj kirin.

Gulan: Destûra federal li Iraq û Îspanyayê, mekanîzma û rêkarên dabeşkirina dahat û hikûmranîya hevbeş li xwe digirin, lê diyar e ku ev rêkar nehatine girtin û encamên çaverêkirî jê derneketine. Kêşe li kû derê ye û gelo ev destûr di vî warî de bi bin ketine?
- Mark Sanjaume-Calvet: Ez bi vî rengî îfade nakim û peyva "şikestin" (binçûn) bikar nayînim. Ez bawer dikim ku kêşeyên li Iraq û Îspanyayê hinekî ji hev cuda ne. Di derbarê Iraqê de, di qonaxa veguhêz de kêşeyên herî girîng demokratîzekirin û pêşvebirin bûn; ev yek doza Îspanyayê ya dema amadekirina destûrê tîne bîra min, yanî piştî dawiya hikûmranîya "Franco". Wê demê Îspanya rûbirûyî kêşeyên wekhev bûbû. Dibe ku her rêkeftinek di qonaxa veguhêz de ji bo demokratîzekirin û amadekirina zemîna destûrê serkeftî be, lê divê ev rêkeftin demdirêj bin û heger pêwîst be werin pêşxistin.

Ez bawer dikim ku doza Katalonyayê di vî warî de bi bin ketiye. Ez naxwazim bibêjim gelo rêkeftinên girêdayî Herêma Kurdistanê bi bin ketine yan na, lê heger ez vegerim ser doza Katalonyayê, beriya 40 salan ev doz serkeftî bû. Katalonyayan demokrasî, xwerêveberî û hinek naskirin di nav Îspanyayê de bi dest xistin; heta zimanê katalonî bû zimanê fermî yê wê herêmê. Ev destkeftiyên girîng bûn. Lê ev hemû beriya 40 salan bûn û îro Katalonya herêmeke bihêztir û dewlemendtir e. Wê demê kataloniyan deng dan destûra nû ya Îspanyayê, ji ber ku wek destkeftî didîtin, lê dibe ku piştî 40 salan ev destkeftî veguherîbe şikestinê. Çima? Ji ber ku rewşa kataloniyan pêş ketiye û xewnên wan wek neteweyekê mezin bûne, û niha ew xewn bi wan desthilatên ku di destê wan de ne, nayên cih. Ev xaleke girîng e û mirov dikare heman pirsê li ser Herêma Kurdistanê jî bike: Gelo ew rêkeftinên piştî ketina Saddam Huseyn hatin kirin, ku wê demê tenê ewqas pêkan bû û kurdan piştgirî lê kir, gelo piştî 20 salan nêrîna kurdan li ser wan rêkeftinan çi ye? Ez bawer dikim ev pirsa herî girîng e.

Gulan: We di lêkolînên xwe de behsa wê kiriye ku naskirina navdewletî faktoreke girîng û biryardar e di serkeftin an şikestina veqetînê de. Lê tê dîtin ku di asta navdewletî de dudiliyek di piştgirîkirina dewletên nû de heye. Sedema vê çi ye?
- Mark Sanjaume-Calvet: Divê ez bêjim ku ez di vî warî de hinekî reşbîn im. Ji ber ku beriya 30 salan û piştî hilweşîna Dîwarê Berlînê, piştgiriyeke zêdetir ji bo mafê diyarkirina çarenûsê hebû. Dema Yekîtiya Sovyet û Yûgoslavya hilweşiyan, gelek komarên nû çêbûn û hêviyek ji bo hemû neteweyên ku xewna dewletbûnê didîtin, çêbû. Lê niha em ne di wê atmosfera navdewletî de ne. Em di serdemekê de ne ku demokrasî paş de diçe û normên navdewletî lawaz dibin, di nav de mafê diyarkirina çarenûsê.

Niha ev maf ji her demê zêdetir di metirsiyê de ye. Binêrin ka li Ukraynayê ji ber Rûsyayê çi diqewime, yan jî çi tê serê fîlîstîniyan. Nexwe ev demeke xirab e ji bo mafê diyarkirina çarenûsê, her çend ez piştgiriyê didim ku divê gel bi riya referandûmê xwedî dewleta xwe bin. Lê di rastiyê de, hêzên mezin piştgirî nadin van ramanên geşbîn, berevajî vê, em vegera ramanên împeryalîst dibînin. Bo nimûne: Tu kesî pêşbînî nedikir ku dewleta Kosovayê ava bibe ji bilî Amerîkayê, lê Kosova hîn nebûye endama Neteweyên Yekbûyî.

Gulan: Gelo ezmûnên serkeftî yên wekî Swîsre an Kanadayê çi dersan didin civakên dabeşbûyî yên wekî Îspanya û Iraqê?
- Mark Sanjaume-Calvet: Ez bawer dikim dersên ku ji ezmûnên federalî yên serkeftî yên mîna Belçîka, Swîsre û Kanadayê têne girtin, ev in: Ya yekem, tu çareseriyeke bêkêmasî û bê kêmasî tune ye, her dem gotûbêjên siyasî yên berdewam hene. Divê em qebûl bikin ku ev dewletên purnetewe ne. Derseke din ev e ku pêwîst e kêmnetewe di nav desthilata navendî de xwedî deng û nêrîn bin, yanî di saziyên navendî de rolekê bilîzin. Ev kar ne hêsan e.

Ev yek girêdayî parastina hikûmetên herêmî û dabînkirina çavkaniyan e ji bo wan. Her wiha hebûna hikûmranîya hevbeş gelekî girîng e. Dewletên purnetewe yên serkeftî karîbûn yekitiya xwe bi riya diyalog û biryarên hevbeş biparêzin. Heger rêyek neyê dîtin ku grûpên piranî û kêmnetewe bi hev re kar bikin, parastina yekitiya welat nemimkun e. Heger bi derbasbûna demê re hinek kes hîs bikin ku ji aliyê aliyê bihêz ve tên çewisandin, ew ê dîsa daxwaza serxwebûn û veqetînê bikin.

Bi nêrîna min, çareseriya yekane dabeşkirina desthilatê ye. Ev tê wê wateyê ku heger grûpeke kêmnetewe di nav erdnîgariyeke diyarkirî de hebe û xwedî çavkaniyên xwe be – wekî ku li Herêma Kurdistanê heye – divê niştecîhên vê herêmê di asta navendê de xwedî rol bin. Heta divê mafê wan hebe ku hinek biryarên navendê red bikin û rê li ber bigirin. Ez nizanim gelo Bexda yan Madrîd ji bo vê amade ne yan na, lê rastî ev e.