«êmeyi gelî 'êraq be sercem pêkhatekaniyewe be tewawî wîstî xoman be azadane û arezûmendane birriyarî yekgirtinî arezûmendaneman dawe û ders werdegrîn le rabrdûman bo dahatûman, û le beha ballakanî peyame asmanîyekan û dozînewe nwêyekanî zanist û şarstaniyetî mirovewe em destûreman dana, pabendbûn bem destûreş yekêtîyi azadaneyi gel û xak û serwerîyi 'êraq deparêzêt».

 

dwayîn peregrafî pêşdestîyi destûrî 'êraq 2005

 

 

 

madideyi 130î destûr

newt û gaz nakate desellatî ḧesirî fîdrrallî

serok ms'ud barizanî le sallî 2012 û dwayi eweyi bendekanî rêkkewtinî hewlêr bo kabîneyi duwemî nûrî malîkî pêşêl kran, raşkawane be hemû cîhanî rageyand: «ême be azadane û arezûmendane buwîne beşêk le dewlletêkî fîdrrallî û freyî û dîmukratî û perlemanî û nabînewe be beşêk le sîstmêkî dîktatorî.» em qseyeyi serok barizanî cextkrdineweye leser dwayîn peregrafî pêşdestîyi destûrî sallî 2005î 'êraq ke pabendbûn pêyewe yekêtî xak û serwerîyi 'êraq deparêzêt, bepêçewanewe her hewllêk bidrêt bo eweyi sîstmî siyasîyi 'êraq le fîdrrallîyewe bigêrrêtewe bo sentiralîzim û dîktatorî ewe pêşêlkarîyi destûre û ke destûrekeş pêşêl bikrêt, ewa derga metirsîdareke dekrêtewe, ke hemû egerekan be baş û xirapewe le berdem ayindeyi 'êraqda walla debin û, agrêk debêt ke hîç layek natwanêt xoyi le prîşkekeyi bparêzêt. bedaxewe dadgayi benaw «fîdrrallî»î 'êraq pşitî be madideyi 130 le destûrî 2005 bestuwe, bo eweyi newt û gaz bikatewe be desellatî ḧesirîyi ḧkumetî fîdrrallî, eme le katêkda endamanî ew dadgaye ew prsiyareyan le xoyan nekrduwe, boçî birrgeyi «bîst û pênc / ha» le yasakanî katî bo berrêwebrdinî 'êraq le qonaẍî ragwastin / 2004 ke newt û gaz wek desellatî ḧesirîyi ḧkumetî 'êraq diyarî krduwe, le nûsîneweyi destûrda em birrgeye labra û, newt û gaz nexiraye naw ew desellateyi ke wek desellatekanî fîdrrallî bo ḧkumetî 'êraq diyarî krawe.

her pşitibestin be madideyi 130î destûrî 'êraq ke dellêt: «yasa karpêkrawekan kariyan pê dekrêt, eger hellineweşênrabêtinewe, yan hemwar nekrabin be gwêreyi ḧukmekanî em destûre», dîsan dadgayi fîdrrallî le birriyarekeyda dijî yasayi newt û gazî herêmî kurdistan, xoyi têkellawî kêşeyekî siyasîyi tirsinak krduwe, emeş leber eweye eger yasayi newt û gazî jmareyi 101î sallî 1976 bepêyi madidekanî destûr karpêkraw bwaye, ewe debû:

1. raşkawane birrgeyi «bîst û pênc / ha» le yasayi katîyi berrêwebrdinî 'êraq 2004 bigwazirayetewe bo naw destûr, le naw desellate taybetekanî fîdrrallî raşkawane newt û gaz tomar bikraye, bellam le ber eweyi le nûsîneweyi destûrda, darrêjeranî destûreke razî nebûn newt û gaz yekêk bêt le desellate taybetekanî fîdrrallî, manayi eweye madideyi 130î destûrî 'êraq be şêweyekî ziminî karkrdin be yasayi jmare 101î sallî 1976 sirr dekat, ta ew kateyi ḧkumetî fîdrrallî prroje yasayekî tazeyi newt û gaz amade dekat û deyinêrt bo perleman bo eweyi pesend bikrêt. prsiyar lêreda eweye: aya hewllêk hebuwe bo eweyi yasayekî taze bo newt û gazî 'êraq dabirrêjdrêt? bêguman bellî, le sallî 2007 pêş eweyi perlemanî kurdistan yasayi newt û gazî kurdistan derbikat, hewllêkî hawbeş le nêwan ḧkumetî herêm û ḧkumetî fîdrrallî hebû, bo geyşitin be rêkkewtin leser yasayi newt û gazî ḧkumetî fîdrrallî, em yasaye wek prroje amade kra û rewaneyi perlemanî 'êraqîş kra, bellam le perleman nawerokî fîdrrallîyi yasakeyan şêwand, boye be naçarî yasayi jmare 101î sallî 1976 bo rêkxistinî wezaretî newtî 'êraq mayewe, bellam dîsan dûbareyi dekeyinewe, pêdagrî leser berrêwebrdinî wezartî newtî 'êraq be yasayi jmare 101î sallî 1976, pêşêlkarîyi destûrî 'êraqe û legell roḧî ew destûre yek nagrêtewe ke le ayarî 2005ـewe pesend krawe û karî pê dekrêt, em pêşêlkrdineş le layen ḧkumetî fîdrrallîyi 'êraqewe didanî pêda nrawe û, le hemû danustandinekanîş bo pêkhênanî ḧkumetekanî 'êraq cext leser ewe krawetewe, ke debêt 'êraq yasayekî fîdrrallî bo berrêwebrdinî newt û gazî hebêt û, çîtir kar be yasayi jmare 101î sallî 1976 nekrêt ke druşmekeyi «newtî 'ereb bo 'ereb . nfط al'rb ll'rb» bû, amancîş le yasake her ew druşme bû, ke ew druşme legell madideyi 110î destûrî 'êraq yek nagrêtewe ke dellêt: «newt û ẍaz mullkî sercem xellkî 'êraqn le hemû herêm û parêzgakan».

2. le yasayi jmare 101î sallî 1976 le ber eweyi desellatî newt û gaz taybete be ḧkumetî sentirrallî, be hîç şêweyek bas le kêllge newtî û gazîyekanî «êsta û dahatû» nakat, bellam le madideyi 112î destûrda ke bas lewe dekat «ḧkumetî fîdrrallî legell herêm û parêzga berhemhênerekanî newt û ẍazî berhemhênrawî kêllgekanî êsta berrêwe debat», bêguman «kêllgekanî êsta» le destûrda manayi ew kêllge newtî û gazîyaneyi 'êraqe ke heta 20î ayarî 2005 bûniyan hebuwe û, lem berwareşda herêmî kurdistan ‌xawenî kîllgeyi newt û gaz nebuwe, her boye destûr cext leser ewe dekatewe bo ew kêllge newtî û gazîyaneyi paş em berware weberhênaniyan têda dekrêt, ewa be yasayekî taze mamelleyi legell dekrêt, ke ewîş yasayi newt û gazî fîdrrallîye ke reşnûsekeyi rêkkewtinî leser krawe û, eqllîyetî şovênî rêgrî lê krduwe bo eweyi nebête yasa, eme raşkawane ew rastîyeman bo aşkra dekat, nefes û nîyetî dadgayi fîdrrallî le derkrdinî birriyarekeyi dijî yasayi newt û gazî kurdistan, le binerretda nefes û nîyetêkî siyasîyaneyi le pşite ke nayewêt 'êraq dewlletêkî fîdrrallî bêt.

3. dadgayi fîdrrallî be derkrdinî em birriyareyi dijî yasayi newt û gazî herêmî kurdistan, roḧî destûrî 2005 dekujêt, le ber eweyi pêkewejiyanî «azadane û arezûmendane» degorrêt bo pêkewejiyanî zoremilê û jêrdesteyî, herweha nasinameyi herêmêkî fîdrrallî le herêmî kurdistan werdegrêtewe ke le madideyi «117/ yekem dellêt: «em destûre le berwarî piyadekrdinyewe didan be herêmî kurdistan û ew desellataneyi êstayda denêt wek herêmêkî fîdrrallî», em birrgeye wek destûrizan û yasanasan tefsîriyan krduwe,‌ «desellatekanî êstayi herêm, wate êstayi dwayi piyadekrdinî destûr û tewawî ew mafe destûrîyane degrêtewe ke lew destûreda bo desellatekanî herêmî kurdistan danrawn», yekêk lew desellataneşî ke bepêyi destûr buwete desellatî herêmî kurdistan û ew herêmaneşî le ayinde drust debin, ew desellataneye ke le madideyi « 121/ yekem» hatuwe û dellêt: «desellatî herêmekan mafî piyadekrdinî desellatekanî yasadanan û raperandin û dadwerîyan heye be gwêreyi em destûre cge lew desellataneyi ke taybetin be ḧkumetî fîdrrallîyewe.»

ewca le ber eweyi desellatî newt û gaz bepêyi herdû madideyi 112î destûr ke desellatî newt û gazî dabeş krduwe bo «kêllgekanî êsta û dahatû», herweha madideyi 115î destûr ke desellatî newt û gazî le naw desellate taybetekanî fîdrrallî nenûsiywe, manayi eweye birriyarekeyi dadgayi fîdrrallî dijî herêmî kurdistan nek her teniya pêşêlkrdinî çend madideyekî destûrîye, bellku kuşitinî roḧî destûrekeye û gorrînî sîstmî fîdrrallîye bo sentiralîzim.

lêrewe degeyine rastîyekî tirsinak û ew prsiyare dewrûjêt, eger karî dadgayi fîdrrallî tefsîrî madidekanî destûr û parastinî destûr bêt, ewa em birriyareyi dadgayi fîdrrallî be tefsîrkrdinî bo madideyi 130 beweyi yasayi jmare 101î sallî 1976 yasayekî karpêkrawe û debêt bew yasaye wezaretî newtî ḧkumetî fîdrrallî 'êraq berrêwe biçêt, ewa em tefsîre pêçewaneyi roḧî destûreke û têkdanî destûrekeye.

gwastineweyi eqllîyetî dije fîdrrallî û kurdistan le siyasîye şovênîyekanewe bo naw qazîyekanî dadgayi fîdrrallî

13 sall pêş eweyi destûrî 'êraqî 2005 binûsirêtewe û pesend bikrêt, perlemanî kurdistan le 6î oktoberî 1992 birriyarêkî mêjuwîyi û çarenûssazî derkrd, ewîş «birriyarî fîdrrallî»bû, emeş bew manayeyi kurdistan leser binemayi sîstmêkî fîdrrallî û bûnî kurdistan be herêmêk le çwarçêweyi dewlletî 'êraqda, wtuwêj û danustandin leser ayindeyi sîstmî siyasîyi 'êraq dekat û, eger netwanra le çwarçêweyi ew dewllete fîdrrallîyeş peywendîyekanî nêwan herêmî kurdistan û ḧkumetî fîdrrallî rêk bixirêt, ewa psporranî yasayî û destûrî bîriyan lewe krdbuwewe ke wek bedîl pena bo «fîdresî» bibrêt, emeş bew manayeyi herêmî kurdistan her beşêk bêt le 'êraq û be destûr peywendîyekaniyan rêkbixirêt, heta eger sîstmî siyasîyi kurdistan legell sîstmî siyasîyi 'êraq ciyawazîş bêt.

le maweyi sallanî 1992- 2003 ke çendîn kongreyi opozsiyonî 'êraqî le herêmî kurdistan û dereweyi 'êraqîş grê drawe, hîç layenêkî siyasî «'erebî şî'e û sunine» neyanwîstuwe didan bew rastîyeda binên ke fîdrrallî wate «yekêtî – alatḧad», bellku hemû kat bew core tefsîrî fîdrrallîyan krduwe, ke manayi «cudaxwazî- alanfصal» dedat, her boye hîç yasanas û destûrizanêk gumanî lewe nîye ke ewe destûrî sallî 2005 nîye ke 'êraqî krduwete dewlletêkî fîdrrallî, bellku ewe îradeyi gelî kurdistane ke le sallî 1992ـewe le naw perlemanî kurdistanewe birriyarî «fîdrrallî» dawe.

serkrdayetîyi siyasîyi kurdistan be gşitî û şexisî serok ms'ud barizanî ke xoyi be şexisî beşdarîyi hemû kongrekanî opozsiyonî 'êraqî le naw herêmî kurdistan û dereweyi 'êraqîş krduwe, hemû kat lew rastîye be aga buwe ke eqllîyet û nîyetêkî şovênîyane hemû kat le naw beşêk le 'erebî 'êraq be «şî'e û sunine»we bûnî heye û, eger derfetiyan bo birrexisêt, nek her rêge naden kurdistan herêmêkî fîdrrallî bêt, bellku mafî «otonomî pê rewa nabînin, her boye le darrşitinî destûrî 2005î dewlletî fîdrrallîyi 'êraqda, serok ms'ud barizanî pêdagrî leser ew xallane krduwetewe ke mafe destûrîyekanî herêmî kurdistan lenaw ew destûre be zînduwîyi dehêllinewe wek:

1. le katî danustanekan bo darrşitinî destûrî 'êraq lelayen pol brîmer ḧakmî medenîyi 'êraq hewllêkî zor dra, bo hellweşaneweyi hêzî pêşmergeyi kurdistan û ta geyşite eweyi serok corc debiliyu boş hewllî da be telefon ew dawaye le serok barizanî bikat, bellam serok barizanî be brîmerî gutibû: «min wellamî ew peywendîye telefonîyeyi serok boş nademewe, leber eweyi zorm pê başitire serok boş gleyîm lê bikat, nek şermezarî mîlletekeyi xom bm», derkewt em dûrbînîyeyi serok barizanî dwayi 12 sall lew berware û dwayi xiyanetî 16î oktober le cêgeyi xoyda buwe û eger hêzî pêşmergeyi kurdistan nebwaye şitêk be nawî herêmî kurdistan bûnî nedema û, ewkat pêdagrî leser desellatekanî herêmî kurdistan krd û, bemcore le madideyi «121/ pêncem» çespandinî ke dellêt: «herçî peywendî be berrêwebrdinî herêmewe heye, le estoyi ḧkumetî herêmdaye, betaybetî pêkhênan û rêkxistinî hêzekanî asayşî nawxoyi herêm wek polîs û asayş û pasewanî herêm», dananî wşeyi «pasewanî herêm» wate maneweyi hêzî pêşmergeyi kurdistan wek xoy.

2. dananî madideyi 140 le destûrî 'êraq bo gêrraneweyi nawçekanî dereweyi herêmî kurdistan, ciya leweyi em madide destûrîye dîkiyomêntêkî mêjuwîye bo diyarîkrdinî sinûrî herêmî kurdistan le heman katda wrdekarîyi cêbecêkrdinî ew madideye desellatî dawe be perlemanî kurdistan le ḧalletêkda ḧkumetî fîdrrallî amade nebû, cêbecêyi bikat, em barudoxe be tewawetî le maweyi şerrî da'ş dabîn kra û, wek hengawî yekem bo cêbecêkrdinî emirî waqî'î madideyi 140 allayi kurdistan leser qellayi dêrînî şarî hewlêr hellkra û bepşitibestin be destûr û ew desellataneyi lew destûrda bo herêmî kurdistan diyarî krawn, zemînesazî bo cêbecêkrdinî tewawî madideyi 140 krabû.

3. bo maneweyi maf û desellatekanî herêmî kurdistan, serok barizanî cextî lewe krdewe ke hemwarkrdineweyi destûr peywest bêt be rêjeyi dû leser sêyi danîşituwanî 3 parêzga, eger 3 parêzga ew hemwarkrdineyi retkrdewe, ewa hemwarkrdineweyi ew destûre pesend nakrêt, em dûrbînîyeyi dîkeyi serok barizanî, leberçawgirtinî metirsîyi ew şovênîyane bû ke hemû kat amaden be rêgeyi zorîne mafe destûrîyekanî xellkî kurdistan le behakanî xoyi betall bikenewe û, be dananî em merceş hemû kat maf û desellatekanî herêmî kurdistan parêziraw debin.

4. derhênanî desellatî berrêwebrdinî samanî newt û gaz le naw desellate ḧesirîyekanî ḧkumetî fîdrrallî û pêdanî desellatî destûrî be perlemanî kurdistan bo darrşitinî yasayi newt û gazî kurdistan, hengawêkî dîkeyi dûrbîn û lojîkane bû bo eweyi be hereşeyi gemaro û birrînî mûçe herêmî kurdistan nekewêt, em xalle le seretada ke layi hendêk siyasetmedar cêgeyi bayex nebû û bewcore bîriyan dekrdewe carêkî dîke ḧkumetî 'êraq pena bo guşarî «serbazî û darayî» nabat bo ser kurdistan, keçî herdûkiyanman bînî, bellam herwek çon le dastanekanî prdê û meḧmûdiye û sḧêlla kartî guşarî serbazî pûçell krayewe, êsta penayan bo dadgayi fîdrrallî brduwe û deyanewêt le rêgeyi birriyarekanî ew dadgayewe serçaweyi dahat û abûrîyi kurdistan wşk biken, ewa be heman şêwe em birriyareş pûçell dekrêtewe, egerina 'êraqî pêş birriyarekeyi dadgayi fîdrrallî, 'êraqî dwayi ew birriyare nabêt.