دامەزراندنی یەکێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان یەکێکە لە ڕووداوە گرنگە مێژووییەکانی مێژووی نوێی کوردستان لە بواری ئایینی، کۆمەڵایەتی و نیشتمانی. ئەم دامەزراندنە لە ساڵی ١٩٧٠دا و لە ناو بارودۆخێکی تایبەتی مێژوویی و سیاسیی کوردستاندا ڕوویدا؛ ئەو سەردەمەی کە شۆڕشی ئەیلوول بەردەوام بوو و کۆمەڵگەی کوردستان پێویستییەکی زۆری بە ڕێکخستنی تواناکانی جۆراوجۆری کۆمەڵگە هەبوو.

یەکێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٠ دامەزرا و بە تێپەڕبوونی کات بوو بە یەکێک لە دامەزراوە ئایینی و کۆمەڵایەتییە ناسراوەکانی کوردستان. سەرچاوەکانی ئەمڕۆش دامەزراندنی یەکێتیی زانایان کە بە ساڵی ١٩٧٠ دەبەستنەوە، و لە پەیامی سەرۆک. مەسعود بارزانیدا بە بۆنەی ساڵیادی دامەزراندنی یەکێتیی، دامەزراندنی ئەم ڕێکخراوەیە بە مەرحوم مەلا مستەفا بارزانی پەیوەست کراوە.

لەو چوارچێوەیەدا، باسکردنی ڕۆڵی مەرحوم. مەلا مستەفا بارزانی لە دامەزراندنی یەکێتیی زانایانی ئایینی، تەنها باسکردنی ناوی کەسایەتییەکی سیاسی نییە؛ بەڵکو لێکۆڵینەوەیەکە لە پەیوەندی نێوان ڕێبەری نیشتمانی، دامەزراوە ئاینییەکان و کۆمەڵگەی کوردستان لە قۆناغێکی گرنگی مێژوویی و پێویستە بارودۆخی ئەو سەردەمە لەبەرچاو بگیرێت. ساڵی ١٩٧٠ یەکێک بوو لە قۆناغە هەستیارەکانی مێژووی کوردستان؛ شۆڕشی ئەیلوول بەردەوام بوو و کۆمەڵگەی کوردستان لە ژێر کاریگەریی ڕووداوە سیاسی و کۆمەڵایەتییە گەورەکاندا بوو.

لەو بارودۆخەدا، مامۆستایان و زانایانی ئایینی تەنها بە وانەوتنەوەی بابەتە دینییەکان سنووردار نەبوون، بەڵکو لە ژیانی کۆمەڵایەتیی خەڵکدا شوێنێکی گرنگیان هەبوو. مزگەوت و مامۆستای ئایینی لە زۆر ناوچەدا یەکێک بوون لە سەرچاوە سەرەکییەکانی پەروەردە، ڕێنمایی و هۆشیاریی کۆمەڵگە.

لەبەر ئەمە، پێکهێنانی چوارچێوەیەکی ڕێکخراو بۆ کۆکردنەوەی زانایانی ئایینی دەیتوانی هەنگاوێک بێت بۆ ڕێکخستنی تواناکانیان و ڕێکخستنی کاری ئایینی و کۆمەڵایەتییان. یەکێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٠ دامەزرا. بە پێی زانیارییە بڵاوکراوەکان، دامەزراندنی یەکێتیی زانایان کە بە جولانەوەی نەتەوەیی کورد و بارودۆخی شۆڕشی ئەو سەردەمە پەیوەندییەکی مێژوویی هەبووە. توێژینەوەیەکی ئەکادیمی لەسەر دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی و دامەزراوە ئایینییەکان لە عێراق و کوردستانیش دامەزراندنی یەکێتیی زانایانی ئیسلامی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٠ وەک بەشێک لە بارودۆخی جولانەوەی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی کورد باس دەکات.

بەپێی زانیارییە بڵاوکراوەکانی ناوخۆ، یەکەم کۆنگرەی یەکێتی لە ٢١ی ئەیلوولی ١٩٧٠ لە ناوچەی گەڵاڵەی باڵەکایەتی بەڕێوەچووە و ژمارەیەکی زۆر لە مامۆستایان و کەسایەتییە ئایینییەکان بەشدارییان تێدا کردووە. ژمارەی ٦٤٠ مامۆستای ئایینی لەم کۆبوونەوەیە ئامادەبون.

ڕۆڵی مەلا مستەفا بارزانی لە دامەزراندنی یەکێتیی زانایان.

پشتیوانی و هاندانی دامەزراندنی یەکێتیی زانایان: یەکێک لە گرنگترین لایەنەکانی ڕۆڵی مەلا مستەفا بارزانی، پشتیوانی لە ڕێکخستنی زانایانی ئایینی بوو. ئەمە نیشانەی ئەوەیە کە لەو سەردەمەدا ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی تەنها لە چوارچێوەی وانەوتنەوە و ئەرکی مزگەوتدا نەبینراوە، بەڵکو وەک بەشێک بونە لە شۆڕش و لە توانای کۆمەڵایەتی و پەروەردەیی کوردستان سەیر کراون بۆیە لەوکاتەدا زۆر پیویست بوو تەواوی مامۆستایانی ئایینی لەژێر یەک چەتر کۆبەبنەوە ببنە خاوەنی ریکخراوێکی تایبەت بەخۆیان.و هەموو ساڵێک پەیامی سەرۆک. مەسعود بارزانی بە بۆنەی دامەزراندنی یەکێتیی زانایان، ئەم ڕۆڵە بە شێوەیەکی ڕوون بەستووەتەوە بە مەرحوم مەلا مستەفا بارزانی و دامەزراندنی یەکێتیی زانایان بە هەنگاوێک گڕنگ وەسف دەکات. سەردانی مەکتەبی تەنفیزی دەکات بۆ پشتگیریکردن لە ڕۆڵی مامۆستایانی ئایینی لە خەباتی نیشتمانی، پاراستنی بەها دینییەکان و کەلتووری هاوژیانی ناساندووە. مەرحوم مەلا مستەفا بارزانی لە چوارچێوەی ڕێبەریی شۆرشی خۆیدا گرنگی بە کەسان و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگە دەدا. لەو ڕوانگەیەوە، ڕێکخستنی زانایانی ئایینی دەتوانرێت وەک هەوڵێک بۆ بەهێزکردنی ڕۆڵی ئەو توێژە لە پەروەردە و هۆشیاری کۆمەڵایەتی سەیر بکرێت.مامۆستای ئایینی لە کۆمەڵگەی کوردیدا جێگای متمانەی خەڵکی بوون و لە چارەسەرکردنی کێشە کۆمەڵایەتی و خێزانییەکان، ڕێنماییکردنی گەنجان و بڵاوکردنەوەی بەها پەروەردەیی و دینییەکاندا کاریگەری هەبووە. بۆیە دامەزراندنی یەکێتییەکی تایبەت بە زانایانی ئایینی دەیتوانی ئەم توانایە لە چوارچێوەیەکی ڕێکخراوتردا کۆ بکاتەوە.

یەکێتیی زانایانی ئایینی لە بنەڕەتدا دامەزرا بۆ ئەوەی زانایانی ئایینی بتوانن لە چوارچێوەیەکی هاوبەشدا کار بکەن. ئەمە تەنها کاری ئایینی نەبوو، بەڵکو لەگەڵ بابەتەکانی پەروەردە، کۆمەڵگە، هاوژیانی و هۆشیاریی گشتی پەیوەندی هەبوو.لە قۆناغێکی پڕ لە ئاڵۆزیی سیاسی و کۆمەڵایەتی وەک ساڵانی شۆڕشی ئەیلوول، ئەم ڕۆڵە کۆمەڵایەتییە دەیتوانی گرنگیی زیاتر هەبێت. لەبەر ئەوە، دامەزراندنی یەکێتیی زانایانی ئایینی دەتوانرێت وەک هەوڵێکی ڕێکخراو بۆ کۆکردنەوەی ئەو توانایە و ئاراستەکردنی بەرەو خزمەتکردنی کۆمەڵگا لێک بدرێتەوە.

دامەزراندنی یەکێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان لە ساڵی ١٩٧٠ ڕووداوێکی گرنگ لە مێژووی ڕێکخستنی کاری ئایینی و کۆمەڵایەتی لە کوردستان بووە. لەو ڕووداوە مێژووییەدا، ناوی مەرحوم مەلا مستەفا بارزانی وەک پشتیوان و هاندەری دامەزراندنی یەکێتییەکە بە شێوەیەکی دیار باس کراوە؛ ئەمەش لە پەیامەکانی ساڵیادی یەکێتیی زانایان لەلایەن سەرۆک.مەسعود بارزانی بە ڕوونی پشتڕاست کراوەتەوە.

گرنگیی ئەم دامەزراندنە لەوەدایە کە توانای زانایانی ئایینی لە چوارچێوەیەکی هاوبەشدا کۆکردەوە و بوو بە بنەمایەک بۆ ڕێکخستنی کاری ئایینی و کۆمەڵایەتییان. بەم پێیە، مێژووی یەکێتیی زانایانی ئایینی تەنها مێژووی دامەزراندنی ڕێکخراوێکی ئایینی نییە بەلکو ناساندنی گەلی کوردە بەجیهانی ئیسڵامی و ئیستاش دەوڕێکێ کە بە جیهانی ئیسلامی و بوویتە هەوینێک لە هەڕیمی کوردستان و بەڵکو بەشێکە لە مێژووی پەیوەندی نێوان، ئایینەکان ، کۆمەڵگە، پەروەردە و پێکەوەژیانی لە کوردستاندا نێشانداوە

(*)
بەرپرسی ناوچەی بنەسڵاوەی يەکێتیی زانایانی ئایینی ئیسلامی کوردستان