پەرەپێدانی پیشەیی مامۆستایان لە ساڵانی دواییدا بە ئاراستەی گۆڕانێکی گرنگدا چووە؛ ئەم گۆڕانکارییە لەوەدایە کە ڕاهێنانی مامۆستا تەنها بە کۆرس، سیمینار یان گواستنەوەی زانیاری لە ڕاهێنەرەوە بۆ مامۆستا نەماوەتەوە، بەڵکو بەرەو مۆدێلێکی بەردەوام، بەشداریپێنەر و کارلێککارانە دەچێت. لەم مۆدێلە نوێیەدا مامۆستا تەنها وەرگری زانیاری نییە، بەڵکو بەشدارە لە دیاریکردنی پێویستییەکانی خۆی، گفتوگۆ لەگەڵ هاوکاران، تاقیکردنەوەی شێوازی نوێی وانەوتنەوە، وەرگرتنی فیدباک و هاوبەشکردنی ئەزموونی پیشەیی.

داتاکانی TALIS 2024 ـی OECD، کە لە 55 سیستەمی پەروەردەیی و نزیکەی 280,000 مامۆستا و بەڕێوەبەر زانیاری کۆکردووەتەوە، نیشان دەدەن کە هاوکاریی مامۆستایان بەرەو زیادبوونە و لە زۆربەی سیستەمەکان مامۆستایان لە 2024 زیاتر لە 2018 کاتیان بۆ کارکردن بە تیم و گفتوگۆ لەگەڵ هاوکاران تەرخان کردووە. OECD هەروەها جەخت لەوە دەکاتەوە کە مامۆستایانی بە متمانەی بەرز بە توانای خۆیان دەتوانن سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ پشتگیریی هاوکارانی خۆیان بن. (OECD)

 

 

مامۆستایی ڕاهێنه‌ری په‌روه‌رده‌یی

ب. پ. ناوه‌ندی – هه‌ولێر

١. پێشەکی

مامۆستای سەردەم لە ژینگەیەکی پەروەردەیی کار دەکات کە بەردەوام لە گۆڕاندایە. پێداویستییەکانی قوتابیان، تەکنەلۆجیا، شێوازەکانی فێرکردن، چاوەڕوانییەکانی کۆمەڵگا و پێویستییەکانی بازاڕی کار هەموویان کاریگەرییان لەسەر کار و ڕۆڵی مامۆستا داناوە.

بۆیە پەرەپێدانی پیشەیی مامۆستا نابێت بە شێوەی کۆرسێکی کاتی سەیر بکرێت. بەڵکو دەبێت وەک پرۆسەیەکی بەردەوام بۆ فێربوون، تاقیکردنەوە، بیرکردنەوە و گۆڕینی پراکتیکی وانەوتنەوە سەیر بکرێت.

چوارچێوەی TALIS 2024 ـی OECD خۆی لەسەر بابەتەکانی وەک پەرەپێدانی پیشەیی مامۆستا، پراکتیکی پۆل، هاوکاریی مامۆستایان و ژینگەی کاری مامۆستا دامەزراوە. (OECD)

لەبەر ئەمە، پرسیاری سەرەکی ئەم ڕاپۆرتە ئەوەیە:

چۆن و بۆچی پرۆسەی ڕاهێنانی مامۆستایان لە مۆدێلی "ڕاهێنەر قسە دەکات و مامۆستا گوێ دەگرێت" بەرەو مۆدێلی "ڕاهێنەر و مامۆستا بە هاوبەشی فێردەبن و کار دەکەن" گۆڕاوە؟

٢. مۆدێلی کۆنی ڕاهێنانی مامۆستایان

لە شێوازی نەریتیدا، ڕاهێنان زۆرجار بە شێوەیەکی سەرەوە بۆ خوارەوە بەڕێوەدەچوو. ڕاهێنەر زانیارییەکەی پێشکەش دەکرد و مامۆستایان وەریان دەگرت.

لەو مۆدێلەدا:

ڕاهێنەر سەرچاوەی سەرەکیی زانیاری بوو.
مامۆستا زیاتر ڕۆڵی وەرگر بوو.
سەرنج لەسەر پێشکەشکردنی ناوەڕۆک بوو.
ڕاهێنان زۆرجار بە کۆرسێکی کورت کۆتایی پێدەهات.
پەیوەندیی نێوان ڕاهێنان و پراکتیکی ڕۆژانەی پۆل بەهێز نەبوو.
شوێنکەوتنەوەی گۆڕانکارییەکانی مامۆستا دوای ڕاهێنان زۆرجار سنووردار بوو.
ئەمە بەو مانایە نییە کە هەموو ڕاهێنانی کۆن بێسوود بووە؛ بەڵکو کێشەکە لەوەدایە کە کۆرسێکی تەنها بەبێ بەکارهێنان، فیدباک و شوێنکەوتنەوە ناتوانێت بە تەنهایی دڵنیایی لە گۆڕینی پراکتیکی وانەوتنەوە بدات.

توێژینەوە و ڕێنماییەکانی Education Endowment Foundation (EEF) جەخت لەسەر ئەوە دەکەنەوە کە پەرەپێدانی پیشەیی کاریگەر پێویستی بە میکانیزمەکانی وەک ئامانج‌دانان، فیدباک و گەڕانەوە بۆ فێربوونی پێشووتر هەیە. (EEF)

٣. بۆچی مۆدێلی ڕاهێنان دەگۆڕێت؟

گۆڕانکارییەکە تەنها گۆڕینی شێوازی ڕاهێنان نییە؛ بەڵکو گۆڕینی تێڕوانینە بۆ مامۆستا و فێربوونی پیشەیی.

٣.١ گۆڕانی ڕۆڵی مامۆستا

مامۆستا ئەمڕۆ تەنها جێبەجێکەری بڕیار و ڕێنمایییەکانی تر نییە. ئەو لە ناو پۆلدا هەموو ڕۆژێک بڕیار دەدات، کێشە چارەسەر دەکات و ئەزموون بەدەست دەهێنێت.

بۆیە ئەزموونی مامۆستا خۆی دەبێتە بەشێک لە سەرچاوەی فێربوونی پیشەیی.

٣.٢ پێویستی بە پەیوەندیی نێوان تیۆری و پراکتیک

ئەگەر مامۆستا شێوازێکی نوێ فێربێت، گرنگە بتوانێت بیخاتە ناو پۆلەکەیەوە، بیبینێت چۆن کار دەکات و لەسەر ئەنجامەکەی بیر بکاتەوە.

بۆیە پرۆسەکە دەبێت لە:

فێربوون → جێبەجێکردن → سەیرکردن → فیدباک → ڕێکخستن → دووبارە تاقیکردنەوە

پێکبهێنرێت.

٣.٣ گەشەکردنی کەلتووری هاوکاری

TALIS 2024 نیشان دەدات کە وانەوتنەوە بە ئاراستەی "کاری تیمی" زیاتر دەچێت. لە زۆربەی سیستەمەکان مامۆستایان لە 2024 زیاتر لە 2018 کاتیان بۆ تیم‌کاری و گفتوگۆ لەگەڵ هاوکاران تەرخان کردووە و هیچ سیستەمێک کەمبوونەوەی ئەم جۆرە کارەی تۆمار نەکردووە. (OECD)

٤. مامۆستا لە مۆدێلی نوێدا

لە مۆدێلی بەشداریپێنەر، مامۆستا چەند ڕۆڵێکی گرنگی هەیە:

٤.١ مامۆستا وەک فێرخواز

مامۆستا بەردەوام فێردەبێت، بەڵام فێربوونەکەی چالاکە؛ پرسیار دەکات، تاقی دەکاتەوە و بیر لە ئەنجامەکان دەکاتەوە.

٤.٢ مامۆستا وەک هاوکار

مامۆستا لەگەڵ هاوکارانی خۆی ئەزموون و سەرچاوە و ڕێکار ئاڵوگۆڕ دەکات.

٤.٣ مامۆستا وەک سەرچاوەی زانیاری

ئەزموونی مامۆستا لە پۆلدا دەتوانێت بەشداری لە ناسینەوەی کێشە و دۆزینەوەی ڕێکار بکات.

٤.٤ مامۆستا وەک ڕاهێنەری هاوکار

مامۆستایەکی بەئەزموون دەتوانێت لە هەندێک بواردا ئەزموونی خۆی لەگەڵ مامۆستایانی تر هاوبەش بکات.

TALIS 2024 نیشان دەدات کە لە ناوەندی سیستەمە بەشداربووەکاندا 84%ی مامۆستایان دەڵێن لە قوتابخانەکەیاندا دەستپێشخەری و ڕێبەرایەتیی هاوکاری لەگەڵ هاوکاران دەکەن. هەروەها 79% دەڵێن مامۆستایان ڕۆڵی ڕێبەرایەتی لە دروستکردنی کۆمەڵگەکانی فێربوونی پیشەیی هەیە. (OECD)

٥. گۆڕینی ڕۆڵی ڕاهێنەر

گۆڕینی ڕۆڵی مامۆستا بە مانای لابردنی ڕاهێنەر نییە. بە پێچەوانەوە، ڕۆڵی ڕاهێنەر دەبێتە قووڵتر.

ڕاهێنەر لە مۆدێلی نوێدا زیاتر دەبێتە:

ڕێکخەر + کۆچ + ڕێنیشاندەر + پشتیوان + فیدباکدەر

ڕاهێنەر نابێت هەموو وەڵامەکان بدات؛ بەڵکو دەبێت پرسیارە دروستەکان بخاتەڕوو.

بۆ نموونە، لەبری ئەوەی بڵێت:

"ئەمە شێوازی دروستی وانەوتنەوەیە."

دەتوانێت بپرسێت:

"لە پۆلەکەتدا ئەم شێوازە چۆن کار دەکات؟"

یان:

"چی بووە هۆی ئەوەی ئەم قوتابییە بەشداری نەکات؟"

ئەم جۆرە گفتوگۆیە مامۆستا دەخاتە ناو پرۆسەی بیرکردنەوە و چارەسەرکردنی کێشە.

٦. بەڵگەی زانستی لەسەر هاوکاریی مامۆستایان

داتاکانی TALIS 2024 پشتگیری لەو گۆڕانکارییە دەکەن. OECD دەڵێت لە تێکڕای OECD ـدا مامۆستای تەواوکات زیاتر لە 3 کاتژمێر لە هەفتەیەک بۆ تیم‌کاری و گفتوگۆ لەگەڵ هاوکاران تەرخان دەکات. هەروەها 31%ی مامۆستایان دەڵێن بە شێوەی هاوبەش و تیمی وانە دەڵێن. (OECD)

هەمان سەرچاوە نیشان دەدات کە مامۆستایانی زیاتر هاوکاریکەر زۆرجار زیاتر شێوازەکانی فێرکردنی چالاک و بیرکردنەوەی قوتابیان بەکار دەهێنن. بەڵام ئەمە پەیوەندییەکی ئامارییە و بە تەنهایی بەڵگەی هۆکارییەتی نییە. (OECD)

ئەم خاڵە زۆر گرنگە: هاوکاریی مامۆستایان بەخۆی بەس نییە؛ جۆری هاوکاری و چۆنیەتی بەڕێوەبردنی گرنگە.

٧. لە هاوکاریی سادەوە بۆ هاوکاریی قووڵ

هەموو هاوکارییەک بە یەک ئاست کاریگەر نییە.

ئاستی یەکەم: ئاڵوگۆڕی زانیاری

مامۆستایان:

ماددەی وانە دەگۆڕنەوە؛
دەربارەی قوتابی گفتوگۆ دەکەن؛
ئەزموونی ڕۆژانە هاوبەش دەکەن.
ئاستی دووەم: کارکردنی هاوبەش

مامۆستایان:

پلانێکی وانە بە هاوبەشی دادەنێن؛
هەڵسەنگاندن بە هاوبەشی دروست دەکەن؛
چارەسەری کێشەیەکی پۆل بە هاوبەشی دەدۆزنەوە.
ئاستی سێیەم: هاوکاریی قووڵی پیشەیی

ئەمە دەگرێتەوە:

سەیرکردنی وانەی یەکتر؛
فیدباکی پیشەیی؛
وانەوتنەوەی هاوبەش؛
کۆچینگ؛
فێربوونی هاوبەش؛
توێژینەوەی کردار.
TALIS 2024 بە ڕوونی جیاوازی نێوان هاوکاریی ڕۆژانە و هاوکاریی قووڵی پەیوەست بە پراکتیکی وانەوتنەوە دەخاتەڕوو. (OECD)

٨. کۆچینگ و ڕاهێنانی بەردەوام

کۆچینگ یەکێکە لە شێوازە گرنگەکانی گۆڕینی ڕاهێنان لە کۆرسێکی کاتی بۆ پڕۆسەیەکی بەردەوام.

لە کۆچینگدا:

ئامانج → پلان → جێبەجێکردن → سەیرکردن → فیدباک → ڕاهێنان → دووبارە جێبەجێکردن

بەردەوام دەبێت.

EEF کۆچینگی فێرکاری وەک جۆرێک لە پەرەپێدانی پیشەیی باس دەکات کە دەتوانێت بە شێوەی تاکەکەسی، دووبارەبووەوە، بەردەوام و سەرنج‌دراو لەسەر پراکتیکی پۆل بێت و لەخۆبگرێت سەیرکردن و فیدباک. (EEF)

٩. بەراوردی مۆدێلی کۆن و نوێ

بوار
مۆدێلی نەریتی
مۆدێلی بەشداریپێنەر
ڕۆڵی مامۆستا
وەرگری زانیاری
هاوکار و بەرهەمهێنەری زانیاری
ڕۆڵی ڕاهێنەر
پێشکەشکار
کۆچ، ڕێنیشاندەر و پشتیوان
ئاراستە
سەرەوە بۆ خوارەوە
هاوبەشی و کارلێک
ناوەڕۆک
زانیاری و تیۆری
کێشە و پێویستیی ڕاستەقینە
فێربوون
زۆرجار کاتی
بەردەوام
فیدباک
کەم یان کۆتایی ڕاهێنان
بەردەوام
سەرچاوەی زانیاری
ڕاهێنەر
ڕاهێنەر + مامۆستا + هاوکاران
جێبەجێکردن
دوای کۆرس
لە ناو پرۆسەکەدا
هەڵسەنگاندن
سەرنج لە ڕاهێنان
سەرنج لە گۆڕانی پراکتیک
کەلتوور
تاکەکەسی
هاوکاری و فێربوونی هاوبەش

١٠. بەرپرسیارێتیی مامۆستای هاوکار

ئەگەر سیستەمی پەروەردە بخوازێت مامۆستا ببێتە بەشێک لە پڕۆسەی ڕاهێنان، پێویستە ڕۆڵەکەی ڕوون بکرێتەوە.

مامۆستای هاوکار دەتوانێت:

کێشەکانی ڕاستەقینەی پۆل دەستنیشان بکات.
پێشنیاری ناوەڕۆکی ڕاهێنان بکات.
وانەی نموونەیی پێشکەش بکات.
ئەزموونی خۆی لەگەڵ هاوکاران هاوبەش بکات.
بەشداری لە سەیرکردنی وانە بکات.
فیدباکی بنیاتنەر بدات.
لەگەڵ ڕاهێنەر لەسەر چارەسەری کێشەکان کار بکات.
ئەنجامی جێبەجێکردنی شێوازە نوێکان بەڵگەدار بکات.
ئەمە دەکرێت مامۆستا لە "بەشداربووی ڕاهێنان" بگۆڕێت بۆ "بەشێک لە سیستەمی پەرەپێدانی پیشەیی".

١١. مەرجەکانی سەرکەوتنی مۆدێلی نوێ

گۆڕینی ناوی ڕاهێنان بە "کۆچینگ" یان "هاوکاری" بە تەنهایی بەس نییە. بۆ سەرکەوتن پێویستە:

١. متمانە دروست بکرێت

مامۆستا نابێت هەست بکات سەیرکردنی وانەکەی بۆ سزا یان هەڵسەنگاندنی توندە.

٢. ئامانج ڕوون بێت

بەشداریی مامۆستا دەبێت بۆ گۆڕینی پراکتیکی دیاریکراو بێت.

٣. فیدباک بنیاتنەر بێت

فیدباک دەبێت لەسەر کردار و پراکتیک بێت، نەک لەسەر کەسایەتی مامۆستا.

٤. بەردەوامی هەبێت

ڕاهێنانێکی 3 ڕۆژە بە تەنهایی نابێت وەک سیستەمی گەشەپێدانی پیشەیی سەیر بکرێت.

٥. پشتیوانیی بەڕێوەبەرایەتی هەبێت

بێ کاتی تایبەت بۆ گفتوگۆ، سەیرکردن و فیدباک، هاوکاریی پیشەیی بە ئاسانی دەبێتە چالاکییەکی کاتی.

EEF لە ڕێنماییەکانی خۆیدا جەخت لەسەر دیزاینکردنی باش، جێبەجێکردنی باش و گرنگیدان بە میکانیزمەکانی وەک ئامانج‌دانان و فیدباک دەکات. (EEF)

١٢. چوارچێوەی پێشنیارکراو بۆ ڕاهێنانی ساڵانە

بۆ ئەوەی گۆڕانکارییەکە لە قسەوە بگوازرێتەوە بۆ کردار، دەتوانرێت پرۆسەی ساڵانە بەم شێوەیە ڕێکبخرێت:

قۆناغی ١: ناسینەوەی پێویستییەکان

مامۆستا و ڕاهێنەر بە هاوبەشی پێویستییەکانی پۆل دیاری دەکەن.

↓

قۆناغی ٢: ڕاهێنانی کورت و تایبەتمەند

ڕاهێنەر تیۆری و شێوازی کار پێشکەش دەکات.

↓

قۆناغی ٣: جێبەجێکردن

مامۆستا شێوازەکە لە پۆلی خۆیدا تاقی دەکاتەوە.

↓

قۆناغی ٤: سەیرکردن

ڕاهێنەر یان مامۆستای هاوکار وانەکە دەبینێت.

↓

قۆناغی ٥: گفتوگۆ و فیدباک

مامۆستا و ڕاهێنەر دەربارەی ئەنجامەکە گفتوگۆ دەکەن.

↓

قۆناغی ٦: چاککردن

مامۆستا شێوازەکە دەگۆڕێت و باشتر دەکات.

↓

قۆناغی ٧: هاوبەشکردنی ئەزموون

ئەزموونە سەرکەوتووەکان لەگەڵ مامۆستایانی تر هاوبەش دەکرێن.

ئەم مۆدێلە ڕاهێنان لە "ڕووداوێک" دەگۆڕێت بۆ "پرۆسەیەکی فێربوونی بەردەوام."

١٣. کێشە و ئاڵنگارییەکان

لەگەڵ ئەوەشدا، گۆڕینی سیستەمەکە بەبێ ئاڵنگاری نییە.

لەوانەیە:

مامۆستایان هەستیان بە کاتی کەم بکەن.
هەندێک مامۆستا لە سەرەتا بەرامبەر بە سەیرکردنی وانە هەستی نیگەرانی بکەن.
ڕاهێنەران پێویستیان بە فێربوونی توانای کۆچینگ هەبێت.
هەندێک هاوکاری تەنها ببێتە ئاڵوگۆڕی ماددە و نەگاتە پراکتیکی قووڵ.
ئەگەر کەلتووری متمانە نەبێت، فیدباک دەکرێت ببێتە هەڵسەنگاندنێکی تر.
بۆیە دەبێت گۆڕانکاری بە هێواشی، بە پلانی ڕوون و بە بەشداریی مامۆستایان جێبەجێ بکرێت.

١٤. ئەنجام

بەڵگەکانی نوێ پشتگیری لەو تێڕوانینە دەکەن کە پەرەپێدانی پیشەیی مامۆستایان نابێت تەنها بە کۆرس و سیمینار سنووردار بکرێت. TALIS 2024 نیشان دەدات کە هاوکاریی مامۆستایان لە زۆربەی سیستەمە پەروەردەییەکاندا بەرەو زیادبوونە و مامۆستایان زیاتر لەگەڵ یەکتر کار دەکەن. (OECD)

لە هەمان کاتدا، بەڵگەکان ئاگادارمان دەکەنەوە کە هەموو جۆرێکی ڕاهێنان و هاوکاری بە هەمان شێوە کاریگەر نییە. پێویستە ڕاهێنان بە ئامانجی ڕوون، فیدباک، جێبەجێکردن، تاقیکردنەوە و شوێنکەوتنەوە پەیوەست بێت. (EEF)

لەبەر ئەمە، مۆدێلی پێشنیارکراو ئەوە نییە کە ڕاهێنەر لاببرێت و هەموو شتێک بدرێتە دەست مامۆستا؛ بەڵکو پەیوەندیی ڕۆڵەکان دەگۆڕدرێت:

ڕاهێنەر → کۆچ و ڕێنیشاندەر

مامۆستا → فێرخواز و هاوکار

هاوکاران → سەرچاوەی فێربوون

پۆل → تاقیگەی جێبەجێکردن

فیدباک → ئامرازی گەشەپێدان

ڕاهێنان → پرۆسەیەکی بەردەوام

لە کۆتاییدا، گۆڕانکارییە سەرەکییەکە ئەوەیە کە مامۆستا لە وەرگری ڕاهێنانەوە بگوازرێتەوە بۆ بەشدارێکی چالاک لە دروستکردنی فێربوونی پیشەیی. ئەمەش کاتێک کاریگەر دەبێت کە بە کەلتووری متمانە، کاتی کافی، کۆچینگ، فیدباک و هاوکاریی ڕاستەقینە پشتیوانی بکرێت.

سەرچاوەکان

OECD. (2025). Results from TALIS 2024: The State of Teaching. OECD Publishing. (OECD)
OECD. (2025). Teaching and Learning International Survey (TALIS) 2024 Conceptual Framework. OECD Publishing. (OECD)
OECD. (2025). Teacher leadership and autonomy: Results from TALIS 2024. OECD Publishing. (OECD)
OECD. (2025). Professional relationships in school communities: Results from TALIS 2024. OECD Publishing. (OECD)
Education Endowment Foundation. (2021). Effective Professional Development. EEF. (EEF)
Sims, S., Fletcher-Wood, H., O’Mara-Eves, A., Cottingham, S., Stansfield, C., Van Herwegen, J. & Anders, J. (2021). What are the Characteristics of Effective Teacher Professional Development? A Systematic Review and Meta-analysis. Education Endowment Foundation. (EEF)
Education Endowment Foundation. (2025). Professional collaboration in education. EEF. (EEF)