لە مێژووی هاوچەرخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بزاڤی ڕزگاریخوازیی گەلی کورددا، شۆڕشی ئەیلوول (١٩٦١-١٩٧٥) وەک خاڵی وەرچەرخانێکی ستراتیژی و کۆمەڵناسیی قووڵ دەردەکەوێت. ئەم شۆڕشە کە لە ١١ی ئەیلوولی ١٩٦١ بە سەرۆکایەتیی مستەفا بارزانی و پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵگیرسا، تەنیا کاردانەوەیەکی چەکداریی کورتخایەن نەبوو دژی دەسەڵاتی ناوەندیی بەغدا، بەڵکوو پرۆسەیەکی گشتگیری نەتەوەسازی بوو کە کۆمەڵگەی کوردی لە پەرتەوازەییی خێڵەکییەوە گواستەوە بۆ قۆناغی هۆشیاریی نەتەوەیی مۆدێرن.

 

لەم قۆناغەدا، کورد توانی زیاتر لە ٨٠٪ی هێزەکانی سوپای عێراق لە زنجیرەیەک جەنگی سەختدا سەرقاڵ بکات و لە هەمان کاتیشدا ببێتە کارەکتەرێکی بنەڕەتی لە هاوکێشەکانی جەنگی سارد لە ناوچەکەدا. لێرە هەوڵ دەدەین بە شێوازێکی ڕەخنەگرانە تیشک بخەینە سەر پاڵنەرەکان، گۆڕانکارییە ناوخۆیی و کۆمەڵایەتییەکان، ململانێ ئایدیۆلۆژییەکان و ئەو گەمە جیۆپۆلەتیکییە ئاڵۆزانەی کە لە کۆتاییدا بوونە هۆی نسکۆی شۆڕش لە ساڵی ١٩٧٥دا.

 

هەڵگیرسانی شۆڕش:

 

ڕووخانی سیستەمی پاشایەتی لە عێراق لە ڕێگەی شۆڕشی ١٤ی تەممووزی ١٩٥٨ەوە، لە سەرەتادا ئومێدێکی گەورەی بۆ کورد دروست کرد. گەڕانەوەی مستەفا بارزانی لە یەکێتیی سۆڤیەت دوای دوانزە ساڵ لە مەنفا و نووسینەوەی دەستووری کاتیی عێراق کە تێیدا عەرەب و کورد بە هاوبەشی نیشتمان دانران، کەشێکی ئەرێنیی خوڵقاند. بەڵام ئەم قۆناغە زێڕینە زۆری نەخایاند؛ عەبدولکەریم قاسم، کە وردە وردە بەرەو تاکڕەوی هەنگاوی دەنا، دەستی کرد بە پاشگەزبوونەوە لە بەڵێنەکانی و پەراوێزخستنی مافە نەتەوەییەکانی کورد.

 

کاتێک لە حوزەیرانی ١٩٦١دا، سەرکردایەتیی کورد یاداشتێکی فراوانی پێشکەش بە بەغدا کرد بۆ جێبەجێکردنی مافە دەستوورییەکان، قاسم نەک هەر وەڵامێکی ئەرێنی نەدایەوە، بەڵکوو ستراتیژیی "پەرتکە و زاڵبە" ی گرتەبەر. ئەو دەستی کرد بە پڕچەککردن و هاندانی هۆزە نەیارەکانی بارزانی (وەک بڕادۆست و زێباری) بۆ دروستکردنی شەڕێکی ناوخۆیی لە کوردستاندا.

 

دوای ئەوەی هێزەکانی بارزانی توانیان بەسەر ئەم هۆزە چەکدارکراوانەی حکوومەتدا سەرکەون، بارزانی داوای لە فەرمانبەران و هێزەکانی حکوومەت کرد کە ناوچە کوردییەکان چۆڵ بکەن. قاسم بە توندی وەڵامی دایەوە؛ لە ئەیلوولی ١٩٦١دا، فەرمانی بە هێزی ئاسمانیی عێراق کرد کە بە شێوەیەکی هەڕەمەکی گوندە کوردییەکان بۆردومان بکەن. لەم هێرشانەدا، عێراق بۆمبی ناپاڵمی ئەمریکیی بەکار هێنا کە بووە هۆی سووتاندنی دەیان گوند و لەناوچوونی سەرچاوەی بژێویی جووتیاران. ئەم پەلامارە ئاسمانییە وێرانکەرە، بووە ئەو پریشکەی کە گەلی کوردی بە هەموو چینەکانەوە ناچار بە هەڵگرتنی چەک کرد و شۆڕشی ئەیلوولی بە فەرمی ڕاگەیاند.

 

قۆناغە ستراتیژییەکانی شۆڕشی ئەیلوول

 

هەڵگیرسان و بەرگریی نەتەوەیی (١٩٦١-١٩٦٣)، هێرشی ناپاڵمی عێراق، سەرهەڵدانی خەباتی چەکداری بە بەشداریی شار و لادێ. شکاندنی هەیبەتی سوپای عێراق و دروستبوونی یەکگرتووییەکی بێپێشینەی جوگرافی لە زاخۆوە تا خانەقین.

 

لێکترازان و ململانێی ئایدیۆلۆژی (١٩٦٤-١٩٦٩)، ناکۆکیی نێوان باڵی مەکتەبی سیاسی و سەرکردایەتی، کۆنفرانسی ماوەت بەرامبەر کۆنگرەی شەشەم. لاوازبوونی کاتیی شۆڕش بەهۆی شەڕی ناوخۆییەوە، بەڵام هاوکات گەشەکردنی هزری نوێ لەناو بزووتنەوەکەدا.

 

ڕێککەوتننامە و دانپێدانانی فەرمی (١٩٧٠-١٩٧٤)، واژووکردنی ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ لە نێوان سەرکردایەتی شۆڕش و بەعس. یەکەمین دانپێدانانی دەستووری بە ئۆتۆنۆمیی کوردستان و مافی کولتووری و زمانی کوردی.

 

گەمەی نێودەوڵەتی و نسکۆی شۆڕش: (١٩٧٤-١٩٧٥)، دەرکردنی یاسای ئۆتۆنۆمیی تاکلایەنە، ڕێککەوتننامەی جەزائیر لە نێوان سەدام و شای ئێران. بڕینی لەناکاوی هاوکارییەکان، نسکۆی شۆڕش و ئاوارەبوونی زیاتر لە ١٠٠ هەزار کورد.

 

 دامەزراوەییبوون و ڕۆڵی ڕێکخراوەیی

 

یەکێک لە خەسڵەتە گرنگەکانی شۆڕشی ئەیلوول ئەوە بوو کە لە ڕاپەڕینێکی  ناوخۆییەوە (کە پێشتر لە مێژووی کورددا باو بوو) گۆڕا بۆ بزووتنەوەیەکی نەتەوەیی و دامەزراوەیی. ئەکادیمیستی ناسراو، مارتن ڤان بڕووینەسن، لە شیکارییەکانیدا بۆ گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییەکانی کوردستان ئاماژە بەوە دەکات کە شۆڕش بووە هۆی کەمبوونەوەی هەژموونی نەریتیی ئاغا و دەرەبەگەکان؛ ئەو باج و مەرجانەی کە پێشتر جووتیاران دەبوو بیدەنە خاوەن زەوییەکان، ئێستا وەک باجی نیشتمانی دەدرانە حزبی پێشڕەو و شۆڕش بۆ بەڕێوەبردنی خەرجییەکانی پێشمەرگە. ئەمە جۆرێک بوو لە نیشتمانیکردنی ئابووریی لادێ.

 

لە ناوچە ئازادکراوەکاندا، کە ڕووبەرێکی بەرفراوانی باشووری کوردستانیان دەگرتەوە، شۆڕش ئیدارەیەکی سەربەخۆی پێکهێنا سیستەمی دادوەری بۆ یەکلاییکردنەوەی کێشەی خەڵک دانرا، قوتابخانەکان بە زمانی کوردی کرانەوە و ڕادیۆی (دەنگی کوردی عێراق) وەک ئامرازێکی گرنگی ڕاگەیاندن و پڕوپاگەندەی نەتەوەیی دامەزرا، کە ڕۆژانە پەیامی شۆڕشی دەگەیاندە تەواوی کوردستان و جیهان.

 

لە پاڵ خەباتی چەکداریدا، خەباتی دیپلۆماسی و مەدەنی لە لوتکەدا بوو. "کۆمەڵەی خوێندکارانی کورد لە ئەورووپا" ڕۆڵی باڵیۆزخانەیەکی دیپلۆماسیی بۆ شۆڕش دەگێڕا. ئەم ڕێکخراوەیە کە لە ناوەندە زانستییەکانی ئەورووپادا چالاک بوو، هەواڵ و بەیاننامەکانی شۆڕشی بۆ زمانەکانی ئینگلیزی، فەرەنسی، ئەڵمانی، ڕووسی و عەرەبی وەردەگێڕا، کە ئەمەش کاریگەرییەکی بێپێشینەی هەبوو لە ناساندنی پرسی کورد بە ڕای گشتیی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ. لە ناوخۆشدا، بەشداریکردنی ئافرەتان لە ڕێگەی "یەکێتیی ئافرەتانی کوردستان"ەوە، هێمایەک بوو بۆ شکاندنی کۆتوبەندە نەریتییەکان و بەشداریپێکردنی نیوەی کۆمەڵگە لە خەباتی نەتەوەییدا.

 

لێکترازان و گەشەکردنی هزری سیاسی

 

هەر شۆڕشێکی گەورە لە قۆناغی گەشەکردنیدا ڕووبەڕووی دژایەتیی ناوخۆیی دەبێتەوە. هەربۆیەش دابەش ببوو بەسەر دووبەرە باڵی نەتەوەیی بە سەرۆکایەتیی مستەفا بارزانی و باڵی چەپڕەو-مۆدێرنیست بە سەرۆکایەتیی ئیبراهیم ئەحمەد و جەلال تاڵەبانی (کە مەکتەبی سیاسییان بەدەستەوە بوو) سەری هەڵدا.

 

ئەم ململانێیە لە ساڵی ١٩٦٤ گەیشتە قۆناغێکی مەترسیدار. کاتێک حکوومەتی عێراق ئاگربەستێکی نوێی ڕاگەیاند، جیاوازییەکان لەسەر چۆنیەتیی مامەڵەکردن لەگەڵ بەغدا تەقینەوە. لە نیسانی ١٩٦٤دا، باڵی مەکتەبی سیاسی کۆنفرانسی ماوەتی بەست و لە بەرامبەردا، مستەفا بارزانی لە تەممووزی ١٩٦٤دا کۆنگرەی شەشەمی پارتی دیموکراتی کوردستانی بەست بۆ پاکسازی و دوورخستنەوەی سەرکردەکانی مەکتەبی سیاسی.

 

ئەم لێکترازانە سیاسییە گۆڕدرا بۆ پێکدادانی چەکداری و شەڕی ناوخۆ لە ساڵی ١٩٦٦، کە بووە هۆی دابەشبوونی جووڵانەوەکە و بەفیڕۆچوونی بەشێکی زۆر لە وزەی شۆڕش. سەرەڕای کاریگەرییە نەرێنییەکانی ئەم لێکترازانە، لە ڕووی ئەکادیمی و مێژووییەوە دەتوانرێت وەک نیشانەیەک بۆ ململانێی چینایەتی و هەوڵدان بۆ گۆڕینی پێکهاتەی دەسەڵات لەنێو کۆمەڵگەی کوردیدا سەیر بکرێت. دواتر لە سەرەتای حەفتاکاندا، هەردوو باڵەکە لەپێناو ڕووبەڕووبوونەوەی مەترسییەکانی ڕژێمی بەعس ناچار بە ئاشتەوایی بوونەوە.

 

-ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازار و پیلانە شاراوەکانی بەعس

لەگەڵ تێپەڕبوونی ساڵان و شکستهێنانی سوپای عێراق لە سەرکوتکردنی شۆڕشدا، حزبی بەعس کە لە ساڵی ١٩٦٨دا گەڕایەوە سەر حوکم، هەستی بەوە کرد کە ناتوانێت لە ڕێگەی سەربازییەوە کێشەکە یەکلایی بکاتەوە. ئەم واقیعە بووە هۆی واژووکردنی ڕێککەوتننامەی مێژوویی ١١ی ئازاری ١٩٧٠ لە نێوان مستەفا بارزانی و سەدام حوسێن.

 

ئەم ڕێککەوتنە کە لە ١٥ بڕگەی سەرەکی پێکهاتبوو، بۆ یەکەم جار لە مێژووی عێراقدا بە فەرمی دانی بە نەتەوەی کورد و مافی ئۆتۆنۆمیدا نا و زمانی کوردی کردە زمانی فەرمی لە ناوچە کوردییەکان و زمانی دووەم لە سەرتاسەری عێراقدا. وێڕای ئەوەی ئەمە دەستکەوتێکی بێوێنە بوو کە ناسنامەی کوردی خستە قاڵبێکی دەستوورییەوە، بەڵام نیازەکانی بەعس ڕاستگۆیانە نەبوون. بەعس ئامانجی بوو کات بگرێت بۆ چەسپاندنی دەسەڵاتی خۆی و دووبارە پڕچەککردنەوەی سوپا لە ڕێگەی داهاتی نەوتەوە.

 

پیلانەکانی بەعس زۆر زوو دەرکەوتن؛ نەک تەنیا جێبەجێکردنی ماددەی تایبەت بە سەرژمێری بۆ دیاریکردنی چارەنووسی کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکانی پشتگوێ خست، بەڵکوو دەستی بە هەوڵی تیرۆرکردنی سەرکردایەتیی کورد کرد. لە ئەیلوولی ١٩٧١دا، ڕژێمی بەغدا شاندێکی ئایینی بە کار هێنا و بەبێ ئاگاداریی خۆیان ئامێری تەقەمەنییان لەگەڵدا ڕەوانەی بارەگای مستەفا بارزانی کرد لە حاجی ئۆمەران. هەرچەندە تەقینەوەکە ڕووی دا و چەندین کەس کوژران، بەڵام بارزانی بە سەلامەتی ڕزگاری بوو. ئەم جۆرە پیلانانە سەلماندیان کە ڕێککەوتننامەکە تەنیا ئامرازێکی کاتی بووە لەلایەن بەغداوە، کە لە کۆتاییدا لە ساڵی ١٩٧٤دا بە دەرکردنی یاسایەکی ئۆتۆنۆمیی تاکلایەنە بێ کەرکووک، شەڕی دووەمی کورد و عێراقی لێ کەوتەوە.

 

لە پاڵپشتیی جەنگی ساردەوە بۆ ڕێککەوتننامەی جەزائیر

 

لەگەڵ هەڵگیرسانەوەی شەڕ لە ساڵی ١٩٧٤دا، بارودۆخەکە بە تەواوی گۆڕا بوو. عێراق پەیماننامەی دۆستایەتیی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت هەبوو، ئەمەش وای کرد کە ئەمریکا، ئێران و ئیسرائیل زیاتر گرنگی بە پاڵپشتیکردنی کورد بدەن بۆ لاوازکردنی حکوومەتەکەی بەغدا. بڕی هاوکارییەکانی ئێران بۆ شۆڕش ساڵانە دەگەیشتە ٤٠ ملیۆن دۆلار لە شێوەی چەک، تەقەمەنی و شوێنی حەوانەوە لەسەر سنوورەکان، لە کاتێکدا دەزگای هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA) بە سەرپەرشتیی ڕاستەوخۆی هێنری کیسینجەر، وەزیری دەرەوەی ئەوکاتی ئەمریکا، کۆمەکی نهێنیی پێشکەش دەکرد.

 

بەڵام ئەوەی سەرکردایەتیی کورد درکی پێ نەکردبوو، ئەو واقیعە تاڵە بوو کە ئەم وڵاتانە هەرگیز مەبەستیان نەبوو کورد سەرکەوتنی یەکجاری بەدەست بهێنێت. وەک لە ڕاپۆرتی لیژنەی پایکی کۆنگرێسی ئەمریکادا دواتر ئاشکرا بوو، پاڵپشتییەکانی ئەمریکا و ئێران تەنیا وەک کارتێکی فشار دژی عێراق بەکار دەهێنران.

 

ئەم تەڵە سیاسییە لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥دا بە یەکجاری داخرا. لە لووتکەی ئۆپێک لە جەزائیر، بە نێوەندگیریی هواری بۆمیدیەن، سەدام حوسێن و محەمەد ڕەزا شای پەهلەوی گەیشتنە ڕێککەوتن. عێراق ڕازی بوو نیوەی مافی ئاوی شەتولعەرەب بداتە ئێران و لە بەرامبەردا، ئێران دەستبەجێ سنوورەکانی داخست و هەموو جۆرە هاوکارییەکی سەربازی و لۆجستی بۆ شۆڕشی کورد بڕی. ئەمریکاش بێدەنگیی هەڵبژارد و پشتی لە کورد کرد.

 

ئاکامەکانی ئەم ڕێککەوتننامەیە کارەساتبار بوون؛ لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا شۆڕش تووشی نسکۆ هات. زیاتر لە ١٠٠ هەزار کورد بەرەو سنوورەکانی ئێران ئاوارە بوون و سوپای عێراق دەستی کرد بە وێرانکردنی نزیکەی ١٤٠٠ گوند و دروستکردنی ئۆردوگا زۆرەملێکان، کە ئەمەش سەرەتایەک بوو بۆ ئەو جینۆسایدەی دواتر لە شاڵاوەکانی ئەنفالدا جێبەجێ کرا.

 

شۆڕشی ئەیلوول (١٩٦١-١٩٧٥) قۆناغێکی پڕ لە سەروەری و لە هەمان کاتدا تراژیدیایەکی قووڵە لە مێژووی نەتەوەی کورددا. لە ڕوانگەی ئەکادیمی و شیکارییەوە، گەورەترین دەستکەوتی ئەم شۆڕشە دەستکەوتە سەربازییەکانی نەبوو، بەڵکوو ئەو وەرچەرخانە هزری و شوناسییە بوو کە لە تاکی کوردیدا دروستی کرد. شۆڕش توانی کورد لە پێکهاتەی پەرتەوازەی خێڵەکی و ناوچەییەوە بگۆڕێت بۆ نەتەوەیەک کە خاوەنی ئامانجێکی سیاسیی هاوبەش بێت و ڕێککەوتننامەی ١١ی ئازاریش وەک یەکەمین بەڵگەنامەی دانپێدانانی فەرمی لە مێژوودا تۆمار کرا.

 

بەڵام هەرەسی ساڵی ١٩٧٥ وانەیەکی تاڵی مێژووییە بۆ بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی؛ پشتبەستنی ڕەها بە هێزە دەرەکییەکان بۆ مانەوەی سەربازی و ئابووری، بەبێ هەبوونی جێگرەوەی ستراتیژی لە ناوخۆدا، سەرەنجامەکەی کەوتنە ناو تەڵەی بەرژەوەندیی زلهێزەکانەوەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو هۆشیارییە نەتەوەییەی کە لە ماوەی ١٤ ساڵی شۆڕشی ئەیلوولدا لەناو دەروون و هزری کورددا چێنرا، ڕێگەی نەدا ئیرادەی نەتەوەیی بە یەکجاری بپووکێتەوە.

 

هەر ئەم بنەمایە بوو کە وای کرد تەنیا ساڵێک دوای نسکۆ لە ساڵی ١٩٧٦دا، شۆڕشی گوڵان وەک درێژەپێدەری ئەم خەباتە هەڵبگیرسێتەوە و دواتریش ببێتە هەوێنی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١. شۆڕشی ئەیلوول، بە سەرکەوتن و شکستەکانییەوە، تا ئەمڕۆش وەک گەورەترین قوتابخانەی نەتەوەسازی و ئەزموونی سیاسی لە مێژووی نوێی کوردستاندا دەمێنێتەوە.

 

سەرچاوەکان:

١. سەنگەر ئیبراهیم خۆشناو، رووداوە سەربازییەکانی شۆڕشی ئەیلوول ١٩٧٠-١٩٧٥، دەستەی ئینسکلۆپیدیای پ. د. ك.، ٢٠٢٢.

٢. شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، رۆژانێ‌ لە مێژوی شۆڕشی ئەیلول ١٩٦١-١٩٧٥، هەواڵنامەی کتێب.

٣. مستەفا محەمەد کەریم، (لە چوارچێوەی زنجیرە کتێبەکانی ٦٠ ساڵەی شۆڕشی ئەیلوول)، دەستەی ئینسکلۆپیدیای پ. د. ك.، ٢٠٢٢.

٤. شێرزاد زەکەریا محەمەد، مجلس قيادة ثورة أيلول في كوردستان - العراق، دەستەی ئینسکلۆپیدیای پ. د. ك.، ٢٠٢١.

٥. نەشوان شوکری عەبدوڵڵا، سەلیم جاسم و ئازاد سەلیم، ثورة أيلول منعطف في التاريخ السياسي الكوردي، دەستەی ئینسکلۆپیدیای پ. د. ك.، ٢٠٢١.

٦. حەیدەر نەجم عەبد موراد، معجم ضباط ثورة أيلول ١٩٦١ - ١٩٧٥، دەستەی ئینسکلۆپیدیای پ. د. ك.، ٢٠٢١.