«مستەفا بارزانی، وەك تەلارسازی ئازادی، شۆڕشی ئەیلوولی لە ڕاپەڕینێكی چەكدارییەوە گۆڕی بۆ پڕۆژەیەكی نەتەوەسازیی دامەزراوەیی و مرۆیی. ئەو توانی چەقی خەبات لە بەرژەوەندیی بچووكەوە بەرەو دۆزێكی نیشتمانیی گشتگیر بەرێت، كە تێیدا فرەیی، سەروەریی یاسا و كەرامەتی مرۆڤ  و پاراستنی ژینگە بنەمای دەوڵەتدارییە. بارزانی بە هاوسەنگكردنی هێز و فەزیلەت، سەلماندی كە ئازادی تەنیا ڕزگاری لە ستەم نییە، بەڵكو بونیادنانی مەعریفە و دادپەروەرییە. میراتی ئەو، گۆڕینی مرۆڤ لە بوونەوەرێكی ژێردەستەوە بۆ بكەرێكی سیاسیی هۆشیار بوو. نیشتمانێكی بونیاد نا كە تێیدا پێكەوەژیان و هاووڵاتیبوون ڕەگیان داكوتا، تا شۆڕش وەك مێژوویەكی زیندوو بۆ هەمیشە لە ناو ناسنامەی نەتەوەدا بمێنێتەوە و شكۆ بۆ مرۆڤی كورد و كوردستانی دەستەبەر بكات».

 

 

 

 تەلارسازیی ئازادی

خوێندنەوەیەك بۆ ڕێبەرایەتیی مستەفا بارزانی و شۆڕشی ئەیلوول

كاتێك لە ڕوانگەیەكی فەلسەفی و مێژووییەكی قووڵی شۆڕشی ئەیلوولەوە دەڕوانینە كەسایەتییەكی مێژوویی وەك مستەفا بارزانی، تەنیا لەبەردەم ژەنەڕاڵێكی سەربازیدا نین، كە سەركردایەتیی شۆڕشێكی چەكداری كردبێت، بەڵكو لەبەردەم كاریزمایەكی پراكتیكیداین كە توانیویەتی «تەلارسازیی ئازادی» لە ناو جەرگەی مێژوویەكی پڕ لە ستەم و چەوسانەوەدا بونیاد بنێت. گەورەیی مستەفا بارزانی لەوەدا كورت نابێتەوە كە ڕێبەرێكی جەماوەریی كاریزمایی بوو، بەڵكو ڕەهەندە گرنگەكەی لەوەدایە كە توانی بە دیدگایەكی لۆژیكی، كاریزماكەی لە «كەسایەتییەكی تاكەكەسی»یەوە بگۆڕێت بۆ «دەزگایەكی سیاسی و ئاكاری بەرز».

لە ڕوانگەی فەلسەفەی «هانا ئەرێنت»ـەوە، مرۆڤی سیاسی ئەو كەسەیە كە دەتوانێت «جیهانێكی هاوبەش» دروست بكات، مستەفا بارزانی ئەو كەسە بوو كە نیشتمانی لە تەنیا خاكێكی بێگیان و جوگرافیایەكی پەرتەوازەوە گۆڕی بۆ «جیهانێكی هاوبەش» بۆ هەموو ئەو نەتەوە و ئایینە جیاوازانەی كە تێیدا دەژین و خەونی ئازادییان هەیە.

ئەم وەرچەرخانە گەورەیە لە مێژووی هاوچەرخی كورددا، دەكرێت بە «وەرچەرخانی كۆپەرنیكۆسی» لە ناو فەزای سیاسیی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد ناوزەد بكرێت. پێش ئەم قۆناغە، زۆربەی جووڵانەوەكانی كورد لە ناو بازنەیەكی داخراوی ناوچەیی، خێڵەكی، یان ئایینیدا دەخولانەوە، بەڵام مستەفا بارزانی توانی بە شێوەیەكی بنەڕەتی چەقی ئەم مێژووە بگۆڕێت. ڕێك وەك كۆپەرنیكۆس كە زەوی لە چەقی گەردوون لادا و تێگەیشتنێكی نوێی بۆ گەردوونناسی خوڵقاند، مستەفا بارزانی چەقی خەباتی كوردی لە «بەرژەوەندیی بچووك، كاتی و پەرتەوازەوە گۆڕی بۆ «دۆزێكی نەتەوەیی و نیشتمانیی گشتگیر». ئەمە تەنیا گۆڕینی ستراتیژێكی سەربازی، یان سیاسی نەبوو، بەڵكو گۆڕینی «ئیرادەی مرۆڤی كورد و كوردستان» بوو لە بوونەوەرێكی ژێردەستەوە كە تەنیا چاوەڕێی قەدەر و ڕووداوەكان بێت، بۆ بكەرێكی سیاسیی هۆشیار كە دەیەوێت شتێكی نوێ و دەستپێكردنێكی نوێ لە ناو جیهاندا دابمەزرێنێت.

مستەفا بارزانی بە قووڵی لەوە تێگەیشتبوو كە شۆڕشی چەكداری بە تەنیا، هەرچەندە بەهێزیش بێت، ناتوانێت نەتەوەیەك لە چنگی داگیركاری ڕزگار بكات، ئەگەر نەگۆڕێت بۆ پڕۆژەیەكی دامەزراوەیی و سیستماتیك. بۆیە توانی بە داناییەكی بێوێنە، هێزی جەماوەری و سۆزی نەتەوەیی لە قاڵبێكی ریكخراو و یەكگرتوودا كۆبكاتەوە كە تێیدا تاكەكان لە هەموو چین و توێژەكان هەستیان بە ئینتیما دەكرد بۆ ناسنامەیەكی گەورەتر لە خێڵ و ناوچەگەرێتی كە ئەویش كوردستانە. ئەمە ڕێك ئەو خاڵەیە كە «كردەی سیاسی» دەبێتە واقیعێكی بەرجەستە، كاتێك مرۆڤەكان لە دەوری یەك ئامانجی باڵا كۆدەبنەوە و دەبنە خاوەنی گوتارێكی یەكگرتووی نەتەوەیی و نیشتمانی.

لەم ڕێگەیەوە شۆڕشی ئەیلوول توانی كۆمەڵگەی كوردستانی لە قۆناغی «بەرگریی غەریزی» و پەرچەكرداری كاتییەوە بباتە ناو قۆناغی «خەباتی ئاگایانە» و پلاندانانی ستراتیژی. هەروەها پڕۆژەی نەتەوەسازیی لە خەونێكی ئەبستراكت و دوورەدەستەوە گۆڕی بۆ واقعێكی سیاسیی بەهێز، كە نەك هەر لە ناوخۆدا یەكگرتوویی دروست كرد، بەڵكو دۆژمنان و نەیارانیشی ناچار كرد كە وەك لایەنێكی خاوەن ماف و خاوەن قەوارە، لەسەر مێزی دانوستان دانیشن. بەم پێیە، شۆڕشی ئەیلوول تەنیا خەباتێكی چەكداری نەبوو، بەڵكو داڕێژەری ئەو بناغە فیكری و سیاسییە بوو كە گەلی كوردستانی لە پەراوێزی مێژووەوە هێنایە ناو چەقی ڕووداوە سیاسییەكان و مانا و شكۆی بە ناسنامەی مرۆڤی كورد و كوردستانی بەخشییەوە.

 

 ناوچە رزگاركراوەكانی شۆڕشی ئەیلوول

فرەیی و كەرامەتی مرۆڤ وەك كۆڵەكەكانی ناسنامەی نیشتمانی

ئەو ڕێباز و تێڕوانینە سیاسییەی كە شۆڕشی ئەیلوول بە ڕێبەرایەتیی مستەفا بارزانی لە مێژووی هاوچەرخی كورددا پەیڕەوی دەكرد، تەنیا لە چوارچێوەی خەباتێكی چەكداریدا كورت نەدەبووەوە، بەڵكو گوزارشت بوو لەو قووڵاییە سیاسییەی كە لە زانستە مرۆییەكاندا بە «نیشتمانپەروەریی مەدەنی» ناسراوە. لە شۆڕشدا، نیشتمان تەنیا جوگرافیایەكی داخراو، یان موڵكی نەتەوە و ئایینێكی تایبەت نەبوو، بەڵكو وەك فەزایەكی گشتی و كراوە دەبینرا كە تێیدا «فرەیی» (Plurality) دەبێتە بناغەی مانەوە و گەشەكردن. ئەم دیدگایە بڕوای وایە كە جیاوازییە نەتەوەیی و ئایینییەكان نەك هەر هەڕەشە نین، بەڵكو كۆڵەكەی هێزی ڕاستەقینەی كوردستانن، ئەو كاتەی لەژێر سێبەری شۆڕشی ئەیلوولدا، پێكهاتە جیاوازەكانی وەك مەسیحی، ئێزدی، توركمان و عەرەب پێكەوە هەستیان بە ئارامی و كەرامەت دەكرد، لە ڕاستیدا پڕۆژەیەك جێبەجێ دەكرا كە ئامانجی گۆڕینی «فەلسەفەی خێڵ» بوو بۆ «فەلسەفەی دەوڵەت». لەم گۆڕانكارییەدا، مرۆڤەكان وەك «پاشكۆ»ی گرووپەكان سەیر نەدەكران، بەڵكو وەك «هاووڵاتی» خاوەن ماف و ئەرك دەبینران كە یەكسانیی مرۆیی لە بەردەم یاسادا دەیبەستنەوە بە یەكەوە.

ئەم جووڵە سیاسییەی شۆڕشی ئەیلوول، هەڵگری ڕەهەندێكی فەلسەفیی قووڵ بوو سەبارەت بە چەمكی «ئازادی». ئەگەر بە تێڕوانینێكی «هانا ئارێنت»ی سەیری بكەین، دەبینین بارزانی جیاكارییەكی وردی كردووە لە نێوان «ڕزگاری» (Liberation) و «ئازادی» (Freedom). ڕزگاری لای مستەفا بارزانی تەنیا دووركەوتنەوە بوو لە ستەم و چەوسانەوەی دەسەڵاتی ناوەندی، بەڵام ئامانجی كۆتایی «ئازادی» بوو، ئازادییەك كە پێویستی بە دامەزراندنی دەزگا، فەزای گشتی و زمانی دیالۆگ هەبوو. هەوڵە بەردەوامەكانی بارزانی بۆ ڕێككەوتنی سیاسی و دامەزراندنی ئەنجومەنەكان، نیشانەی ئەوە بوون كە دەیویست كۆمەڵگەی كوردستانی لە قۆناغی «یاخیبوونی جەستەیی»یەوە بپەڕێنێتەوە بۆ قۆناغی «دەوڵەتدارێتی و عەقڵانییەت». چونكە تێگەیشتبوو كە ئازادیی ڕاستەقینە تەنیا لەناو سەنگەرەكاندا نییە، بەڵكو لەو مەیدانە گشتییەدایە كە مرۆڤەكان تێیدا جیهانێكی هاوبەش لەسەر بنەمای یاسا و كەرامەت بونیاد دەنێن.

لە لایەكی دیكەوە، شۆڕش لای مستەفا بارزانی تەنیا ڕووبەڕووبوونەوەی دوژمنی دەرەكی نەبوو، بەڵكو پڕۆسەیەكی چاكسازیی ناوەكی و كۆمەڵایەتی بوو. كە بە جێبەجێكردنی ڕیفۆرمی قووڵ، بەتایبەت لە مەسەلەی پاراستنی مافی ئافرەت و تێكشكاندنی پەیوەندییە فیۆداڵییە كۆنەكان، «گرێبەستێكی كۆمەڵایەتیی نوێ»ی دامەزراند.

مستەفا بارزانی گەیشتبووە ئەو باوەڕەی كە نیشتمانێك نیوەی جەستەكەی (كە ئافرەتە) لە پەراوێز و كۆت و بەنددا بێت، ناتوانێت بەرەو پێشەوە هەنگاو بنێت. بەم هەنگاوانە، شۆڕش لە بزووتنەوەیەكی چەكداری سنووردارەوە گۆڕا بۆ ڕاپەڕینێكی كۆمەڵایەتیی هەمەلایەنە. ئەم هەنگاوە بوێرانەیە لێرەدا وەك «چاكسازێكی مێژوویی» دەردەكەوێت كە نەك تەنیا بۆ خاك، بەڵكو بۆ پاراستنی كەرامەتی تاكەكانیش تێكۆشاوە. لە دیدگای بارزانیدا، سیاسەت كاتێك ڕەوایەتی وەردەگرێت كە كەرامەتی مرۆڤ بپارێزێت، چونكە بەبێ كەرامەت و ئازادی، خاك تەنیا بیابانێكی بێ ڕۆح و بێ مانا دەبێت. بەم شێوەیە توانی بناغەی نیشتمانپەروەرییەك دابڕێژێت كە لەسەر بنەمای فرەیی، هاووڵاتیبوون و دادپەروەریی كۆمەڵایەتی وەستاوە.

 

 دادپەروەری و مەعریفە وەك دوو ڕەهەندی ستراتیژیی لە شۆڕشی ئەیلوولدا

لە كایەی فەلسەفەی سیاسی و مێژووی شۆڕشەكاندا، زۆر جار هێڵێكی ناسك و مەترسیدار هەیە لە نێوان ڕزگاریخوازی و بێسەروبەریدا. زۆربەی بزووتنەوە چەكدارییەكان لەژێر ناوی «بارودۆخی نائاسایی»دا، یاسا و دادپەروەری دەكەنە قوربانی بۆ بەرژەوەندییەكانی شەڕ و توندوتیژی دەكەنە جێگرەوەی نۆرمە كۆمەڵایەتییەكان. بەڵام كاتێك سەیری قووڵایی ئەزموونی ڕێبەرایەتیی بارزانی لە شۆڕشی ئەیلوولدا دەكەین، لەگەڵ دیدگایەكی جیاواز و دەگمەن ڕووبەڕوو دەبینەوە كە تێیدا «سەروەریی یاسا» و «بنیادنانی مرۆڤ» وەك دوو كۆڵەكەی سەرەكیی شۆڕش دەردەكەون. بارزانی لە ناو جەرگەی ئاگر و ئاسندا، تێگەیشتبوو كە ئازادییەك بێ یاسا بێت، تەنیا ئاژاوەیەكی كاتییە و ناتوانێت بەرگەی گۆڕانكارییە مێژووییەكان بگرێت.

هەر بۆیە جەختكردنەوەی لەسەر دامەزراندنی دادگاكان لە ناوچە ئازادكراوەكان و لە ناو ئەشكەوتەكاندا، گوزارشت بوو لە زیندووكردنەوەی چەمكی «نۆمۆس» (Nomos)ی یۆنانی. «نۆمۆس» تەنیا بە واتای دەقێكی یاسایی نایەت، بەڵكو وەك دیوارێكی پارێزەر وایە كە ئازادیی مرۆڤ لە ناوەوە دەپارێزێت و ڕێگری لە ناسەقامگیریی ئاشتیی كۆمەڵایەتی دەكات. ئەو دەیویست بیسەلمێنێت كە شۆڕش تەنیا خەباتی چەكداری نییە بۆ شكاندنی دوژمن، بەڵكو پرۆسەیەكی بنیادنەرە بۆ چەسپاندنی سیستمێك كە تێیدا هیچ كەس لە سەرووی یاساوە نەبێت. ئەم تێڕوانینە وای كرد كە تەنانەت پێشمەرگەكانیش هەست بكەن كە لە بەردەم یاسادا بەرپرسیارن، ئەمەش گەورەترین پەیامی شارستانی بوو بۆ جیهانی دەرەوە كە كورد نەتەوەیەكە خاوەن فیكری دەوڵەتدارییە و لە سەختترین هەلومەرجدا دەستبەرداری دادپەروەری نابێت.

هاوشانی ئەم دیدگا یاساییە، شۆڕشی ئەیلوول بایەخێكی مێژوویی بە «قوتابخانە و پەروەردە» دەدا، كە ئەمەش دەكرێت لە چوارچێوەی «پێداگۆژیی ڕزگاریخوازی»دا لێك بدرێتەوە. لای ئەرێنت، پەروەردە بریتییە لە «دەستپێكی نوێ»، واتە ئامادەكردنی نەوەیەك بۆ ئەوەی جیهانێكی نوێ بونیاد بنێن. بارزانی بەو ئیدراكە قووڵەیەوە تێگەیشتبوو كە دوژمنی ڕاستەقینەی كورد تەنیا سوپای داگیركەران نییە، بەڵكو «نەخوێندەواری و دواكەوتوویی» كۆسپە هەرە گەورەكانن. فەرمانی كردنەوەی قوتابخانە بۆ كچان و كوڕان لە ناو دڵی شۆڕشدا، تەنیا هەنگاوێكی فێركاری نەبوو، بەڵكو چاندنی تۆوی «ڕۆشنگەری» بوو لە مێشكی تاكی كورددا. بارزانی دەیویست مرۆڤی كورد و كوردستانی لە «بەندەی واقیع و ژێردەستەیی»یەوە بگۆڕێت بۆ «مرۆڤێكی ئازاد» كە بتوانێت بە عەقڵ و فیكر و مەعریفە بەرگری لە بوونی خۆی بكات.

لێرەدا قوتابخانە دەبێتە كارگەیەك بۆ بەرهەمهێنانی «هاووڵاتیی ئازاد». مستەفا بارزانی بەم تێڕوانینە هاوچەرخەی، سنووری نێوان «شەڕی چەكداری» و «بنیادنانی شارستانی» سڕییەوە و مۆدێلێكی نوێی لە خەبات نیشانی جیهان دا. نیشانی دا كە «پێشمەرگە» تەنیا جەنگاوەرێك نییە كە چەكی بە شانەوەیە، بەڵكو مرۆڤێكی خاوەن دیسپلین و هۆشیارە كە ژیرانە چەكێكی كاریگەرتر كە زانین و مەعریفەیە بۆ پاراستنی شوناس و كەرامەتی مرۆیی بەكار دێنێت. ئەم تێكەڵكردنەی یاسا و پەروەردە، قەناعەتێك بوو كە بڕوای بەوە هەبوو ئازادیی ڕاستەقینە لە مێشكەوە دەستپێدەكات و بە یاسا دەپارێزرێت. لە ڕاستیدا، ئەزموونی شۆڕشی ئەیلوول وانەیەكی فەلسەفی قووڵە بۆ هەر بزووتنەوەیەك كە دەیەوێت لە یاخیبوونێكی كاتییەوە بگۆڕێت بۆ قەوارەیەكی نەتەوەیی و شارستانیی بەردەوام.

 

 شۆڕشی ئەیلوول هاوسەنگیی نێوان خەباتی چەكداری و فەزیلەتی ئەخلاقی

لە مێژووی بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەكانی گەلاندا، كەمینەیەك لە ڕابەران هەن كە توانیویانە لە ناو جەرگەی دووكەڵ و ئاگر و ململانێی سەختدا، جەوهەری ئەخلاقیی سیاسەت بپارێزن و نەهێڵن دۆزی نەتەوەكەیان لە ناو تەڵەی ڕق و كاردانەوەی كوێرانەدا بخنكێت. مستەفا بارزانی، وەك تەلارسازێكی سیاسی و سیمبولێكی نەتەوەیی، نموونەی هەرە دیاری ئەو ڕابەرانەیە كە ململانێی چەكدارییان لە كردەیەكی سەربازیی ڕووتەوە گۆڕی بۆ هزرێكی مرۆیی و ئەخلاقی. كاتێك ڕایدەگەیەنێت كە «شەڕی ئێمە لەگەڵ عەرەب نییە، بەڵكو لەگەڵ ئەو ڕژێمانەیە كە كورد و عەرەب پێكەوە دەچەوسێننەوە»، ئێمە تەنیا لەبەردەم گوتارێكی سیاسیی سادەدا نین، بەڵكو لەبەردەم وەرچەرخانێكی مەعریفیی قووڵداین. ئەم تێڕوانینە، چەقی ململانێ لە «سڕینەوەی ئەوی دیكەوە» دەگۆڕێت بۆ گەڕان بەدوای «دادپەروەری و ئازادیی هاوبەش».

بارزانی لە ڕێگەی جیاكردنەوەی نێوان «نەتەوەی عەرەب» و «ڕژێمی ستەمكار»، توانی دۆزی كورد لە زۆنگاوی شەڕی ڕەگەزی و نەتەوەیی ڕزگار بكات و بیداتە دەست فەزایەكی ئەخلاقیی فراوانتر. لێرەوە پارادۆكسێكی فیكری لە نێوان تێڕوانینی بارزانی و بیرمەندێكی وەك فرانتز فانون دروست دەبێت. فانون، توندوتیژیی گەلی داگیركراو وەك جۆرێك لە «پاككەرەوەی دەروونی» دەبینێت، بەڵام بۆ بارزانی، توندوتیژی و چەك هەرگیز ئامانج نەبوون، بەڵكو تەنیا «قەڵغانێكی پارێزەر» بوون بۆ پاراستنی بوونی نەتەوەیەك و ڕەخساندنی دەرفەت بۆ دیالۆگ. بۆیە هەمیشە ئامادە بوو لە لووتكەی سەركەوتنی سەربازیدا چەك دابنێت، ئەگەر لایەنی بەرانبەر ئامادەی گفتوگۆ ببوایە، ئەمەش دەیسەلمێنێت كە لای مستەفا بارزانی «فەزیلەتی سیاسی» و گەیشتن بە ئاشتی، هەمیشە باڵاتر بووە لە سەركەوتنی سەربازیی كاتی.

دروشمی ستراتیژیی «دیموكراسی بۆ عێراق و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان» كە بارزانی ڕایگەیاند، تەنیا دروشمێكی سیاسی نەبوو، بەڵكو گوزارشت بوو لە «فەلسەفەی بەرپرسیارێتیی نیشتمانی». بەم دیدگایە، چارەنووسی گەلی كوردستانی بەستەوە بە گۆڕانكارییە دیموكراسییەكانی ناوچەكەوە. وەك چۆن بیرمەندان پێیانوایە شۆڕشی ڕاستەقینە دەبێت بۆ بەدیهێنانی «ئازادی» بێت، نەك تەنیا گۆڕینی سەروەرییەك بە سەروەرییەكی دی، ئەویش دەیویست كوردستانێك بونیاد بنێت كە لەسەر بنەمای یاسا و كەرامەتی مرۆڤ بوەستێت. لای بارزانی، دیپلۆماسی باڵاترین جۆری «قسەكردن» بوو بۆ سەلماندنی مافەكان، هەربۆیە لە شاخەوە تا كۆڕ و كۆبوونەوە نێودەوڵەتییەكان، وەك دیپلۆماتكارێكی لێهاتوو هەمیشە دەرگای بۆ چارەسەری ئاشتییانە واڵا دەهێشتەوە، كە ڕێككەوتنامەی ١١ی ئازار وەك لووتكەی ئەو هەوڵە دیپلۆماسییانە لە مێژوودا دەدرەوشێتەوە.

لە كۆتاییدا، مستەفا بارزانی وەك «باوكی دامەزرێنەر» لە مێژووی هاوچەرخی گەلی كوردستاندا دەمێنێتەوە، چونكە توانی هاوسەنگییەكی دەگمەن لە نێوان «هێز» و «فەزیلەت»دا دروست بكات. كاریزمای بارزانی تەنیا لە سەركردایەتیكردنی شۆڕشدا نەبوو، بەڵكو لەوەدا بوو كە توانی مرۆڤی كورد و كوردستان فێری كەرامەت بكات و نیشتمان وەك ماڵێكی پیرۆز بناسێنێت كە دەبێت لەسەر بنەمای زانست، یاسا و ڕێزگرتن لە مرۆڤایەتی بونیاد بنرێت. میراتی فیكریی بارزانی پێمان دەڵێت: شۆڕش كاتێك دەبێتە مێژوویەكی زیندوو، كە بتوانێت مرۆڤی ئازاد و نیشتمانێكی فرەڕەنگ بەرهەم بهێنێت. نەك تەنیا بۆ گەلی كوردستان، بەڵكو بۆ هەموو مرۆڤایەتییش سەلماندی كە دەكرێت لە ناو خوێن و خۆڵەمێشی جەنگدا، بەها باڵاكانی مرۆڤایەتی بپارێزرێن و بناغەی نەتەوەیەك دابڕێژرێت كە لەسەر عەقڵ و دادپەروەری بوەستێت.