هەڵبەتە هەر کارێک بە تایبەتی کاری سیاسی و حوکمرانی رووبەرووی کۆمەڵێک گرفت و کێشە دەبێت، کاتێک بەرامبەرەکەت لە هەوڵی بێ نرخی هەموو کارێک کە خزمەتی هاووڵاتی و وڵات دەکات، ئەمەش لە دیدو تێروانینی نادروست سەرچاوە وەردەکرێت.

حکومەتەکەی رێزدار مەسرور بارزانی وەک هەر حکومەتێک کە ئەرکی بەڕێوەبردنی قۆناغێکی تەحەدای پێسپێردرا، ڕووبەڕووی ڕەخنەی زۆر دەبێتەوە سەبارەت بە ئابووری و خزمەتگوزاری و چاکسازی و پەیوەندییەکانی لەگەڵ بەغدا. ئەم جۆرە ڕەخنانە بەشێکی سروشتی هەر پرۆسەیەکی سیاسییە و ڕەخنەی بنیاتنەریش بەڕاستی بۆ باشترکردنی ئەدای حکومەت زۆر گرنگە. بەڵام هەڵسەنگاندنی هەر حکومەتێک پێویستی بە تێگەیشتنێکی دروست هەیە لەو بارودۆخەی کە لە ژێردا کاردەکات، نەک تەنها سەرنج بخرێتە سەر ئەنجامەکانی ڕۆژانە بە دابڕان لە چوارچێوەی فراوانتر.

ئەوانەی ڕەخنەی نەرێنی لە حکومەتەکەی  بارزانی دەگرن، زۆرجار سەرنجیان لەسەر ئاستەنگی ئابووری یان کێشە چارەسەرنەکراوەکانە. بەڵام زۆر گرنگە لەبیرمان نەچێت کە حکومەت لە قۆناغێکی ناوازەدا بەرپرسیارێتی خۆی لە ئەستۆ گرت کە بە لێکنزیکبوونەوەی قەیرانە سیاسی و دارایی و ئەمنییەکانیەکان  بوو، لەوانەش کاردانەوەی ناکۆکییەکانی هەولێر و بەغدا و هەڵچوونە ئابوورییەکان و تەحەددای بەردەوامی ناوچەیی.

بۆ نموونە چاکسازیی کارگێڕی بڕیارێکی خێرا نییە کە بتوانێت واقیعی ئەو دامەزراوانە بگۆڕێت کە بەدرێژایی چەندین ساڵ تەحەددایان کەڵەکە کردووە. بەڵکو پرۆسەیەکە کە پێویستی بە کات و ڕێکخستنەوەی یاسا و ڕێسا و میکانیزمی کارکردن هەیە. بۆیە هەر پڕۆژەیەکی چاکسازی پێویستە بە ڕێڕەو و ئەنجامە کەڵەکەبووەکانی حوکم بدرێت نەک تەنها بە چاوەڕوانییە دەستبەجێیەکان.

بەرگریکردن لە حکومەتەکەی مەسرور بارزانی بە مانای چاوپۆشیکردن لە هەڵەکان یان ڕەتکردنەوەی ڕەخنە نییە، بەڵکو بە مانای دانانی ئەزموونەکە لە چوارچێوەی شیاوی خۆیدا. حوکمڕانی باش تەنها بە نەبوونی کێشەکان ناپێورێت، بەڵکو بە توانای دامەزراوەکان بۆ چارەسەرکردنیان و دۆزینەوەی چارەسەر. هاوڵاتیان مافی خۆیانە داوای چاکسازی و خزمەتگوزاری زیاتر بکەن، هەروەک چۆن هەر هەڵسەنگاندنێکی بابەتیانە مافی ئەوەی هەیە دان بەو هەنگاوانەدا بنێت کە لە مۆدێرنکردنی ئیدارە و بەهێزکردنی دامەزراوەکان و پاراستنی سەقامگیریدا گیراونەتەبەر.

لەو چوارچێوەیەدا، مەسرور بارزانی لە ساڵی ٢٠١٩ پۆستی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستانی وەرگرت لە کاتێکدا کە بە تەحەدای ئاڵۆزەوە وەریگرت، لەوانە کاردانەوەی ناکۆکی سیاسی و دارایی لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی لە بەغدا و گۆڕانکارییە ناوچەییەکان، وپەتای کۆرۆنا، و پێویستی چاکسازی لە دامودەزگاکانی دەوڵەت و باشترکردنی خزمەتگوزارییە گشتیەکان. حکومەتی نوێ تیشکی خستە سەر چاکسازیی کارگێڕی، گۆڕینی دیجیتاڵی، هەمەچەشنکردنی ئابووری، و بەرەوپێشبردنی وەبەرهێنان، هاوشانی پاراستنی ئاسایش و بەهێزکردنی ڕۆڵی دامەزراوە ئەمنییەکان و هێزی پێشمەرگە.

دەستبەکاربوونی بەرێز بارزانی لە ساڵی ٢٠١٩ بۆ پۆستی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستان، بڕگەیەکی بەرچاو بوو لە گەشەسەندنی سیاسی و ئیداری هەرێم. حکومەتەکەی لە چوارچێوەی ژینگەیەکی ئاڵۆزی ناوخۆیی و هەرێمیدا هاتە سەر دەسەڵات کە بە پاشەکەوتی تەحەددای سیاسی و ئابووری و ئەمنی تایبەتمەند بوو، دیارترینیان کاردانەوەی کێشەکانی هەولێر و بەغدا و پێویستی چاکسازی لە ئیدارەی گشتی و هەمەچەشنکردنی ئابووری و بەهێزکردنی توانای دامودەزگاکانی حکومەت بۆ وەڵامدانەوەی قەیرانەکان.

ئەم قۆناغە جیاوازە لە قۆناغەکانی پێشوو، کە بە پلەی یەکەم بایەخی بە چەسپاندنی فیدرالیزم و بنیاتنانی دامەزراوە ناوچەییەکان و پاراستنی هەرێم لە تەحەددای گەورەی ئەمنی بوو. حکومەتەکەی مەسرور بارزانی سەرنجی خۆی گۆڕیوە بۆ حوکمڕانی و ئیدارەی هاوچەرخ، هەروەها گەشەپێدانی ئابووری، هاوکات پارێزگاری لە چوارچێوە سیاسی و ئەمنییەکان دەکات کە بەردی بناغەی سەقامگیری هەرێم پێکدەهێنن.

ڕۆڵی مەسرور بارزانی لە چوارچێوەیەکی بەرفراوانتردایە لە پەرەپێدانی سەرکردایەتی سیاسی لە هەرێمی کوردستان، بەو پێیەی نوێنەرایەتی درێژکراوەی ڕێبازی پارتی دیموکراتی کوردستان جگە لە کاریزمای خودی ئەو دەکات بۆ بەڕێوەبردنی دامودەزگاکانی حکومەت، هاوکات هەوڵیدا لەم ماوەیە مۆدێلێکی حکومی بخاتەڕوو کە لەسەر بنەمای چاکسازی دامەزراوەیی و پەرەپێدانی خزمەتگوزارییەکان و پتەوکردنی پەیوەندییە ناوخۆیی و دەرەکییەکان بێت.

پاشخانی سیاسی دەستبەکاربوونی مەسرور بارزانی سەرۆکایەتی حکومەتی هەرێم

مەسرور بارزانی لە مانگی تەمموزی ٢٠١٩ پۆستی سەرۆکی حکومەتی هەرێمی کوردستانی وەرگرت، دوای ئەوەی حکومەتەکەی دەنگی متمانەی پەرلەمانی هەرێمی وەرگرت. پێکهێنانی حکومەت دوای قۆناغێکی گۆڕانکاری سیاسی بەرچاو هات، دیارترینیان کاردانەوەی ڕیفراندۆمی هەرێمی کوردستان لە ساڵی ٢٠١٧ و گرژییە سیاسییەکانی دواتر لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی لە بەغدا.

حکومەتی نوێ هەر لە سەرەتای دامەزراندنیەوە ڕووبەڕووی کۆمەڵێک تەحەددا بووەوە، لەوانە:

• داڕشتنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ بەغدا لەسەر بنەمای گفتوگۆی دەستووری.

• چارەسەرکردنی قەیرانی دارایی.

• پەرەپێدانی دامەزراوە حکومییەکان.

• بەهێزکردنی ئاسایش و سەقامگیری.

• باشترکردنی کەشوهەوای وەبەرهێنان.

حکومەتەکەی بەرێز بارزانی بەرنامەیەکی لەسەر بنەمای چەمکی چاکسازی حکومەت ڕاگەیاند، کە ئەدای کارگێڕی بە پێداویستیەکانی گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتی دەبەستێتەوە.

چاکسازیی کارگێڕی و بەهێزکردنی دامودەزگاکانی حوکمڕانی

چاکسازی لە دامودەزگاکانی دەوڵەتدا، چەختی سەرەکی بەرنامەی حکومەتەکەی مەسرور بارزانی بوو. حکومەت سەرنجی لەسەر گواستنەوە لە ئیدارەی تەقلیدییەوە بوو بۆ ئیدارەیەک کە زیاتر پشتی بە پلاندانان و دیجیتاڵکردن و باشترکردنی ئەدای کارکردن دەبەستێت.

گۆڕینی دیجیتاڵی

حکومەت کاری کردووە بۆ فراوانکردنی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا لە دامودەزگاکانی حکومەتدا، بە ئامانجی:

• ئاسانکاری بۆ گەیشتن بە خزمەتگوزارییەکان بۆ هاوڵاتیان.

• کەمکردنەوەی ڕێکارە کارگێڕییەکان.

• زیادکردنی شەفافیەت.

• باشترکردنی کارایی دامەزراوەیی.

گۆڕینی دیجیتاڵی وەک هەنگاوێکی چارەنووسساز سەیر دەکرێت بەرەو بنیاتنانی ئیدارەیەکی حکومەتی مۆدێرن کە توانای وەڵامدانەوەی پێداویستییەکانی کۆمەڵگا هەبێت.

 

 

چاکسازی لە کەرتی گشتی

ئاوسانی کەرتی گشتی و پشتبەستنی زۆر بە کارە حکومییەکان لە ئاستەنگەکانی بەردەم ئابوری هەرێمدایە. بۆیە حکومەت سەرنجی خستۆتە سەر پەرەپێدانی میکانیزمەکانی بەڕێوەبردن و باشترکردنی سیستەمی کارمەندان و پێشخستنی کارایی لە دامەزراوە حکومییەکان.

سیاسەتی ئابووری و بنیاتنانی ئابوورییەکی هەمەچەشنتر

ئابوری لە پێشینەی کارەکانی حکومەتەکەی مەسرور بارزانیدا بوو، بەتایبەتی کە ئابوری هەرێمی کوردستان زۆر پشتی بە کەرتی نەوت بەستووە، ئەمەش وایکردووە ڕووبەڕووی هەڵاوسانی ئابووری و ناکۆکی دارایی لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی ببێتەوە.

حکومەت تیشکی خستە سەر چەند بوارێکی سەرەکی، لەوانە:

١. هاندانی وەبەرهێنان

حکومەتی هەرێم لەڕێگەی باشترکردنی کەشوهەوای وەبەرهێنان و پەرەپێدانی یاسا و ڕێکارەکانی پەیوەست بە بازرگانییەوە کاریان کردووە بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنانی ناوخۆیی و دەرەکی.

٢. پاڵپشتی کردنی کەرتەکانی غەیرە نەوت

حکومەت هەوڵی بەهێزکردنی ئەم کەرتانەی خوارەوەی داوە:

• کشتوکاڵ.

• گەشتیاری.

• پیشەسازی.

• بازرگانی.

• خزمەتگوزارییەکان.

ئامانج لەم سیاسەتانە کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوت و بنیاتنانی ئابوورییەکی خۆڕاگرتر.

٣- پەرەپێدانی کەرتی وزە

کەرتی نەوت و گاز پێگەیەکی ناوەندی لە سیاسەتی ئابووری هەرێمدا داگیرکردووە، بە لەبەرچاوگرتنی گرنگییەکەی لە دابینکردنی دارایی بودجەی گشتیدا. لەهەمان کاتدا ئەم کەرتە پەیوەستە بە ناکۆکییە دەستووری و یاساییەکانی نێوان هەولێر و بەغداوە، ئەمەش وایکردووە دۆزینەوەی چارەسەری قبوڵکراوی هەردوولا پێویست بێت بۆ سەقامگیری گشتیی ئابووریی عێراق.

 ئاسایش و ڕۆڵی حکومەت لە پاڵپشتیکردنی سەقامگیری

ئاسایش یەکێکە لە توخمە گرنگەکانی بەهێزی هەرێمی کوردستان و حکومەتی بەرێز مەسرور بارزانی ئەولەویەتی پەرەپێدانی دامودەزگا ئەمنییەکان و هێزی پێشمەرگەی پاراستووە.

هەوڵەکانی حکومەت بریتی بوون لە:

• پاڵپشتیکردنی تواناکانی هێزی پێشمەرگە.

• پەرەپێدانی ڕاهێنان و ڕێکخستن.

• بەهێزکردنی هاوکاری ئەمنی لەگەڵ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.

• هەماهەنگی لەگەڵ حکومەتی عێراق لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشە هاوبەشەکان.

هێزی پێشمەرگە لە دوای ڕۆڵی لە شەڕی داعش لە ساڵی ٢٠١٤ەوە ناوبانگێکی نێودەوڵەتی بەدەستهێناوە، کە بەشداری لە پاراستنی ناوچەکە و بەرپەرچدانەوەی فراوانبوونی گروپەکەدا کردووە.

زۆرێک لە لایەنەکان پێیان وایە بەردەوامیی ئاسایش و سەقامگیری ناوچەکە هۆکارێکی سەرەکی بووە بۆ بەردەوامیی گەشەپێدان و ڕاکێشانی وەبەرهێنان.

پێنجەم: بەڕێوەبردنی پەیوەندی لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی

پەیوەندی نێوان هەولێر و بەغدا یەکێکە لەو بابەتە کاریگەرانەی کە کاریگەری لەسەر ئایندەی عێراقی فیدراڵی هەیە. حکومەتەکەی مەسرور بارزانی کۆمەڵێک پرسی هەڵپەسێردراوی بە میرات گرت، لە هەمووی گرنگتر:

• پشکی هەرێم لە بودجەی فیدراڵی.

• مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم.

• بەڕێوەبردنی سەرچاوە نەوتییەکان.

• ناوچە جێناکۆکەکان.

• ئایندەی هێزی پێشمەرگە لە چوارچێوەی سیستەمی بەرگری عێراق.

لەم قۆناغەدا حکومەتی هەرێم پشتی بە دانوستانی سیاسی بەست وەک ئامرازی سەرەکی چارەسەرکردنی ناکۆکیەکان، هاوکات جەختی لەسەر پابەندبوونی خۆی بە دەستووری عێراق و مافە فیدراڵیەکانی هەرێم کردەوە.

ئەم قۆناغە شاهیدی چەندین خولی گفتوگۆی نێوان هەردوولا بوو، بەڵام هەندێک پرس هێشتا پێویستیان بە چارەسەری یاسایی و سیاسی درێژخایەن هەیە.

شەشەم: پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان و دیپلۆماتی ناوچەیی

حکومەتی هەرێم بە سەرۆکایەتی مەسرور بارزانی بەردەوام بوو لە پتەوکردنی پەیوەندییەکانی هەرێمی کوردستان لەگەڵ وڵاتان و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بەتایبەتی لەبواری ئابوری و ئەمنیدا.

ئەم پەیوەندیانە لەسەر:

• ڕاکێشانی وەبەرهێنان.

• هاوکاری لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.

• پشتگیریکردن لە گەشەپێدان.

• بەرزکردنەوەی پێگەی هەرێم وەک هاوبەشێکی سەقامگیر لە هەرێمدا.

هەروەها حکوومەتی هەرێم هەڵکەوتەی جوگرافیای کوردستان و ڕۆڵی ئەمنیی کوردستانی بەکارهێنا بۆ دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ ژمارەیەک وڵات و دامەزراوەی نێودەوڵەتی.

حەوتەم: تەحەددیاتی بەردەم سەردەمی نوێی حوکمڕانی

سەرەڕای سیاسەتەکانی چاکسازی و گەشەپێدان، حکومەتەکەی هەرێم ڕووبەڕووی کۆمەڵێک ئاستەنگ دەبێتەوە لەوانە:

١- تەحەدای ئابووری: ئەمەش لە پێویستی هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی داهات و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە نەوتدایە.

٢- تەحەدای دامەزراوەیی: ئەمەش لە پێویستی بەهێزکردنی سەربەخۆیی دامودەزگاکانی حکومەت و پەرەپێدانی ئیدارەی گشتیدایە.

٣- تەحەدای کۆمەڵایەتی: ئەمەش پەیوەندی بە ڕەخساندنی هەلی کار بۆ گەنجان و بەرزکردنەوەی ئاستی خزمەتگوزارییەکان هەیە.

٤- تەحەدای ناوچەیی

بەهۆی هەڵکەوتنی هەرێم لە ناوچەیەکدا کە بەهۆی گرژی و ململانێی ناوچەییەوە کاریگەری لەسەر بووە.

هەڵسەنگاندنی سەردەمی مەسرور بارزانی

دەکرێت سەردەمی مەسرور بارزانی وەک هەوڵێک بۆ گواستنەوەی ئەزموونی هەرێمی کوردستان لە قۆناغی بنیاتنانی قەوارەی سیاسییەوە بۆ قۆناغی پەرەپێدانی مۆدێلی حوکمڕانی و ئیدارەدان سەیر بکرێت.

 کە سەرنجی لەسەر:

• مۆدێرکردنی دامەزراوەکان.

• پەرەپێدانی ئابووری

• بەهێزکردنی ئاسایش.

• باشترکردنی پەیوەندییەکانی دەرەوە.

بەڵام هەندێک لە چاودێران پێیان وایە سەرکەوتنی ئەم ئەزموونە پەیوەستە بە بەردەوامی چاکسازییەکان و بەرزکردنەوەی شەفافیەت و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە ئابووری و سیاسییەکان بۆ دڵنیابوون لە بنیاتنانی دامەزراوەی بەردەوامتر.

حکومەتەکەی مەسرور بارزانی نوێنەرایەتی قۆناغێکی نوێ دەکات لە مێژووی هەرێمی کوردستانی عێراقدا، بە گرنگیدانێکی زیاتر بە چاکسازیی ئیداری و گەشەپێدانی ئابووری و مۆدێرنکردنی دامودەزگاکانی حوکمڕانی، شانبەشانی پاراستنی سەقامگیری ئەمنی و سیاسی.

ڕۆڵی رێزدار مسرور بارزانی لە چوارچێوەی پەرەسەندنی سەرکردایەتی سیاسی کورددایە، کە بە چەند قۆناغێک پێشکەوتووە، لە خەباتی سیاسی و بنیاتنانی خۆبەڕێوەبەرییەوە بۆ بەڕێوەبردنی دامەزراوەکان و گەیشتن بە گەشەسەندن. سەرکەوتنی ئەم قۆناغە هەروا بەندە بە توانای حکومەت بۆ هاوسەنگکردنی پێداویستییەکانی سەقامگیری سیاسی و چاکسازیی دامەزراوەیی و گەشەپێدانی ئابووری، هاوکات هاوبەشییەکەی لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا بەهێزتر دەکات.

سەرکەوتنی هەر ئەزموونێکی سیاسی بێ پشکی خۆی لە گومان و ڕەخنە نییە، بەتایبەت کاتێک ئەو ئەزموونە گرێدراوە بە پڕۆژەیەکی سیاسییەوە کە ئامادەیی و کاریگەری مێژوویی لە ناوچەکەدا هەیە. سروشتییە بۆچوونەکان سەبارەت بە ئەدای حکومەتەکەی مەسرور بارزانی جیاواز بن. بەڵام هەندێک ڕەخنە لە هەڵسەنگاندنی بابەتیانە تێدەپەڕن و هەوڵی کەمکردنەوەی هەر دەستکەوتێک دەدەن کە لە هەرێمی کوردستاندا بەدەست هاتبێت.

شیکارییەک بۆ ئەزموونی حکومەتی هەرێم دەبێت لەسەر بنەمای ڕاستییەکان بێت نەک تێڕوانینەکانی پێشوەختە. لەم ماوەیەدا حکومەت ڕووبەڕووی بارودۆخێکی سەخت و ئاڵۆز بووەوە، لەگەڵ ئەوەشدا بەردەوام بوو لە کارکردن لەسەر پەرەپێدانی دامەزراوەکانی حوکمڕانی و پشتیوانی سەقامگیری و باشترکردنی کەشوهەوای وەبەرهێنان و پێشخستنی چاکسازی ئیداری و ئابووری.

ئەوانەی ڕەتیدەکەنەوە دان بە هەر پێشکەوتنێک لە هەرێمی کوردستاندا بنێن، چاوپۆشی لەوە دەکەن کە ئەو سەقامگیرییە سیاسی و ئەمنییەی هەرێم بەهرەمەندە لە بۆشاییدا سەریهەڵنەداوە. بەڵکو دەرئەنجامی کاری دامەزراوەیی کەڵەکەبوو و قوربانیدان و هەوڵە سیاسی و ئەمنییەکانە کە چەندین ساڵ دەخایەنێت. جگە لەوەش، توانای بەردەوامی هەرێم بۆ ڕاکێشانی سەرنجی نێودەوڵەتی و وەبەرهێنان، نیشاندەری ئەو خاڵە بەهێزانەیە کە لە حوکمڕانییەکەیدا هەیە.