(*) 

سەردانی فەرمیی بەڕێز نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان بۆ بەغدای پایتەخت، لەم قۆناغە هەستیارەدا تەنیا گەشتێكی پڕۆتۆكۆڵیی ئاسایی نییە، بەڵكو جووڵەیەكی ستراتیژیی قووڵ و پڕبایەخە. ئەم سەردانە لە كاتێكدا دێت كە پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا لەبەردەم كۆمەڵێك تەحەددیی گەورەی دەستووری و یاساییدان. كێشەی سەرەكی لێرەدا تەنیا لە بڕگە و یاساكاندا نییە، بەڵكو لەو عەقڵییەتە مەركەزییە توندەدایە كە هێشتا بڕوایەكی ڕاستەقینەی بە قەوارەی فیدڕاڵیی هەرێمی كوردستان نییە، ئەو قەوارەیەی كە بەپێی دەستووری هەمیشەیی عێراق چەسپێنراوە. لێرەوە، ئەم سەردانە هەوڵێكی جددییە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی پەیوەندییەكان لەسەر بنەمای «تەوافوق، هاوبەشی و سازان»؛ ئەو سێ كۆڵەكەیەی كە عێراقی نوێی دوای ساڵی ٢٠٠٣یان لەسەر بونیاد نرا و مەرجی سەرەكیی پێكەوەژیانی ئاشتییانە و بەشداریی كارای كورد لە ناوەنددا.

لە لایەكی دیكەوە، ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتی و عێراق بەتایبەتی، لە ئاكامی ئەو جەنگ و ململانێ توندانەی دەستیان پێكردووە، لە بارودۆخێكی نائارام و «كوڵانێكی بەردەوامدا»یە. ئەم دۆخە مەترسیی گۆڕانكاریی گەورەی سیاسی، سەربازی و ئابووریی لێ دەكرێت. لەم ڕوانگەیەوە، ناكرێت بە سادەیی بڕوانینە سەردانەكەی سەرۆكی هەرێم، بەتایبەتی كە كەسایەتیی نێچیرڤان بارزانی بەوە ناسراوە كە خاوەن دیپلۆماسییەتێكی باڵا، میانڕەو و چارەسەرخوازە. جەنابیان هەرچەندە پۆستی جێگری سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستانیشیان هەیە، بەڵام لە گفتوگۆكانیدا لەگەڵ گەورە بەرپرسانی شیعە، سوننە و پێكهاتەكانی دیكە، هەمیشە لەسەر بنەمایەكی نیشتمانیی سەروو-حزبایەتی مامەڵەی كردووە، پەیامی سەرەكیشی بۆ هەمووان ئەوە بووە كە كورد فاكتەری سەرەكیی چارەسەرە، نەك كێشە، لە هەوڵی ئەوەدا بووە مافە دەستوورییەكان و شایستە داراییەكانی خەڵكی كوردستان لە ناوەندی بڕیاردا جێگیر بكات، كە ساڵانێكە بە هۆی عەقڵییەتی مەركەزی و ئەجێندای دەرەكییەوە پەراوێز خراون.

دۆخی ئێستای عێراق لە ئاستێكی مەترسیداردایە، نەك تەنیا لەبەر ئەوەی كەوتووەتە نێوان بەرداشی ململانێی زلهێزەكان و شەڕی وێرانكەری ناوچەكە، بەڵكو بەهۆی كردەوەی میلیشیا چەكدارە نایاساییەكانیش كە وڵاتیان بەرەو هەڵدێر بردووە. هێرشە درۆنییە بەردەوامەكانی ئەم گرووپانە بۆ سەر هەرێمی كوردستان و دامەزراوە ئابووری و سەربازییەكان، نەك هەر هەڕەشەیە بۆ سەر هەرێم، بەڵكو مەترسیی هەڵوەشانەوەی تەواوەتیی عێراقی لێ دەكرێت. بۆیە، هەر جۆرە نزیكبوونەوە و لێكتێگەیشتنێك كە سەرۆكی هەرێم لە بەغدا كاری لەسەر دەكات، ڕێگرییەكە لە زیاتر تێكچوونی بارودۆخەكە، چونكە هەر گرژییەك لە بەغدا، یان هەولێر، ڕاستەوخۆ كار دەكاتە سەر كۆی پرۆسەی سیاسی و سەقامگیریی وڵات.

لە قۆناغی داهاتوودا، پێویستە كورد وەك بەشێكی كاریگەر و هاوبەشێكی ڕاستەقینە لە دەوڵەتی عێراقدا حزووری هەبێت، نەك تەنیا وەك لایەنێكی ناڕازی كە چاوەڕوانی خێر و سەدەقەی نەیارانی بێت لە بەغدا. جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی، وەك مەرجەعی باڵای گەلی كورد، هەمیشە لە هەوڵی ئەوەدا بووە، زمانێكی هاوبەش بدۆزێتەوە كە هەموو لایەنە سیاسییەكانی عێراق كۆبكاتەوە. هەر لەو ڕوانگەیەوە، جەنابیان ڕاسپاردەی بە سەرۆكی هەرێم دا، كە سەردانی بەغدا بكات، بە ئامانجی كۆتاییهێنان بەو عەقڵییەتە مەركەزییەی كە لەسەر بنەمای «سڕینەوەی ئەویتر» كار دەكات. ئەم سەردانە هەوڵێكە بۆ ئەوەی چیتر خوێندنەوەی مەركەزییانە بۆ ماددە دەستوورییەكان نەكرێت و ماف و شایستە یاساییەكانی هەرێمی كوردستان، وەك خۆی و بێ كەم و كووڕی جێبەجێ بكرێن، تاوەكو داهاتوویەكی گەشتر و سەقامگیرتر بۆ هەموو عێراقییەكان مسۆگەر بكرێت.

ئەمە داڕشتنەوەیەكی تێروتەسەل، پاراو و فەرمییە بۆ دەقەكەت، كە بە زمانێكی سیاسیی ئاستبەرز و ڕەوانبێژانە نووسراوەتەوە و هەموو ڕەهەندە ستراتیژییەكانی تێدا جێگیر كراوە:

جەنابی سەرۆك مەسعود بارزانی، وەك داڕێژەری فەلسەفەی سیاسیی هەرێمی كوردستان، هەمیشە جەخت لەسەر سێ چەمكی بنەڕەتی و چارەنووسساز دەكاتەوە كە بریتین لە: «تەوافوق، سازان، و شەراكەت». ئەم سێ چەمكە تەنیا دەستەواژەی سیاسی نین، بەڵكو سێ كۆڵەكەی سەرەكین كە عێراقی نوێیان لەسەر بونیاد نراوە. بەبێ پابەندبوون بەم بنەمایانە، دەوڵەتی عێراق وەك خانوویەكی بێ بنچینەی لێدێت كە لە هەر ساتێكی هەستیاردا مەترسیی داڕمان و هەرەسهێنانی لەسەرە. پەیامێكی ڕوون كە پێویستە ناوەندی بڕیار لە بەغدا تێیبگات ئەوەیە كە لاوازكردنی هەرێمی كوردستان بە مانای بەهێزبوونی عێراق نایەت، بەڵكو بە پێچەوانەوە، هەر جۆرە لاوازییەك لە پێگەی هەرێمدا، ڕاستەوخۆ دەبێتە هۆی لاوازبوونی پێگەی نیشتمانی و نێودەوڵەتیی عێراقیش.

لەلایەكی دیكەوە، ناتوانرێت باس لە ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكانی نێوان هەولێر و بەغدا بكرێت، بەبێ ئەوەی ئاوڕێكی جددی لەو هێرشە درۆنی و موشەكییانە بدرێتەوە كە بەردەوام دەكرێنە سەر هەرێمی كوردستان. نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان، لە بەغدا زۆر بە ڕاشكاوی و بوێرانە پەردەی لەسەر حەقیقەتێكی تاڵ لادا و ڕایگەیاند كە سەروەریی عێراق خەوشدار و ناتەواوە ئەگەر حكومەتی فیدڕاڵ نەتوانێت گرووپە چەكدارەكان كۆنتڕۆڵ بكات. پرسی «چەك لە دەستی دەوڵەتدا» تەنیا داواكارییەكی كوردی، یان حزبی نییە، بەڵكو زەروورەتێكی نیشتمانیی باڵایە بۆ پاراستنی شكۆی دەوڵەت و گیانی هەموو هاووڵاتیانی عێراق. ئامارەكان دڵتەزێنن؛ نزیكەی هەزار هێرشی درۆنی و مووشەكی كراوەتە سەر هەرێمی كوردستان، كە تێیدا پێشمەرگە، منداڵ، ئافرەت و خەڵكی سڤیل كراونەتە قوربانی و زیانی گەورەیان بە ژێرخانی ئابووریی هەرێم گەیاندووە. ئەم هێرشانە نەك تەنیا ئاسایشی هەرێم دەخەنە مەترسییەوە، بەڵكو بە كردەیی سەروەریی عێراق دەخەنە ژێر پرسیارێكی گەورەوە. ناتوانرێت باس لە دەوڵەتی دەستووری و یاسا و كابینەی نوێ بكرێت، لە كاتێكدا گرووپە لەیاسا دەرچووەكان بە ئارەزووی خۆیان و بۆ جێبەجێكردنی ئەجێندای دەرەكی، خاكی نیشتمان و ژیانی خەڵك دەكەنە ئامانج. ئەم گرووپانە تەنیا زیانیان بە ئابووریی هەرێم نەگەیاندووە، بەڵكو زیانی گەورەیان لە داهاتی نیشتمانیی عێراقیش داوە، بە جۆرێك كە بە هۆی ئەم نائارامییانەوە ئاستی بەرهەمهێنانی غاز و نەوت دابەزیوە، كە عێراق خۆی ڕاستەوخۆ سوودمەندی یەكەم بووە لەو داهاتە.

وتەیەكی مێژوویی بەڕێز نێچیرڤان بارزانی هەیە كە دەڵێت: «بەغدا قووڵایی ستراتیژیی هەرێمی كوردستانە». ئەم دەربڕینە قووڵە بەو مانایە نایەت كە هەرێم پاشكۆی بەغدایە، بەڵكو گوزارشتە لەو ڕاستییەی كە كلیل و چارەسەری زۆرێك لە كێشە هەڵپەسێردراوەكان لە بەغدایە، هەروەك چۆن كلیل و بنەمای سەقامگیریی عێراق لە هەرێمی كوردستاندایە. لەم ڕوانگەیەوە، دەبێت كورد لە داهاتوودا كار لەسەر ئەم نەخشەڕێگایە بكات:

١. ڕێكخستنەوەی ناوماڵی كورد: پێویستە كورد لە بەغدا بە یەك دەنگ و یەك هەڵوێست دەربكەوێت. سازشكردن لەسەر پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان دەبێت وەك هێڵی سوور بۆ هەموو لایەنە كوردییەكان بمێنێتەوە.

٢. پێكهێنانی ئەنجومەنی فیدڕاڵی: ئەمە داواكارییەكی دەستووریی فەرامۆشكراوە كە گەرەنتیی مانەوەی دیموكراسییە لە عێراقدا و ڕێگری دەكات لەوەی بڕیاری تاكلایەنە و «زۆرینەی سیاسی» بەسەر پێكهاتەكاندا بسەپێنرێت.

٣. پاراستنی بێلایەنی: لە ململانێی توندی نێوان ئەمریكا و ئێراندا، عێراق و هەرێم نابێت ببنە گۆڕەپانی شەڕی وێرانكەر. پێویستە ڕێگری بكرێت لەوەی میلیشیاكان وڵات بەرەو ماڵوێرانییەك ببەن كە گەل باجەكەی بدات.

٤.دیپلۆماسییەتی عەقڵانی: كورد دەبێت بەردەوام بێت لە داواكردنی مافەكانی لە ڕێگەی گفتوگۆوە، بەڵام بەبێ ئەوەی یەك هەنگاو لە مافە دەستوورییەكانی پاشەكشە بكات. عەقڵانییەت و میانڕەوی دەبێت چەكی سەرەكیی ئێمە بێت.

٥. چارەسەری بنەڕەتیی دۆسیەی دارایی چیتر نابێت بوودجە و قوت و بژێوی خەڵك وەك كارتێكی فشار بەكاربهێنرێت. چارەسەری ئەمەش تەنیا لە ڕێگەی دەركردنی یاسایەكی هاوچەرخی نەوت و گازەوە دەبێت كە مافی هەموو لایەكی تێدا پارێزراو بێت.

لە كۆتاییدا، وەك چاودێرێكی سیاسی، كاتێك سەیری ئەم جووڵە دیپلۆماسییانەی سەرۆكی هەرێمی كوردستان دەكەین، گەشبینین بەوەی كە عەقڵییەتی میانڕەو و عاقڵانە لە كۆتاییدا بەسەر توندڕەویدا سەردەكەوێت. سەقامگیریی عێراق مەحاڵ نییە، بەڵكو دەرفەتێكی مێژووییە كە پێویستی بە ئیرادەیەكی سیاسیی ڕاستەقینە هەیە لە بەغدا. ئەگەر پەیامەكانی نێچیرڤان بارزانی وەك خۆیان وەربگیرێن، عێراق دەچێتە قۆناغێكەوە كە تێیدا دەستوور سەروەر بێت و هاووڵاتی ببێتە چەقی خزمەتگوزارییەكان، نەك ململانێی هێزە چەكدارەكان. ئەم ڕێگایە بێگومان سەدان ئاستەنگی لەبەردەمدایە و پێویستی بە پشوودرێژی و شەونخوونی هەیە، بەڵام پشتگوێخستنی بنەماكانی فیدڕاڵییەت و جێبەجێنەكردنی دەستوور، تەنیا یەك دەرەنجامی دەبێت، ئەویش بردنی وڵاتە بەرەو داهاتوویەكی نادیار و قەیرانی قووڵتر كە كەس تێیدا براوە نابێت.

 

(*)

 

سیاسەتمەدار و دیپلۆماتكار

بۆ گوڵانی نووسیوە