ستیڤن ئۆبرایەن، جێگری ئەمینداری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكانە بۆ كاروباری مرۆیی و یارمەتییە مرۆییەكان، هەر بۆیە زۆرترین سەروكاری لەگەڵ عێراق و هەرێمی كوردستان هەیە، بە تایبەتیش هەرێمی كوردستان كە باوەشی بۆ نزیكەی دوو ملیۆن ئاوارەی شەڕ كردووەتەوە. ئۆبرایەن پێشبینی هەڵكشانی ژمارەی ئاوارەكانی هەرێمی كوردستان دەكات بە تایبەتی دوای ئۆپەراسیۆنی كۆنترۆڵكردنەوەی شاری مووسڵ.

ئۆبرایەن دەڵێت هەر لەگەڵ دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنەكە نیو ملیار دۆلار لەو دوو ملیار دۆلارەی وڵاتە كۆمەكبەخشەكان بە عێراقیان داوە، بۆ شوێنی نیشتەجێكردنی ئاوارەكان خەرج دەكەن. ئۆبرایەن كە یەكەمجارە هەڤپەیڤین لەگەڵ میدیایەكی عێراق و هەرێمی كوردستان دەكات، باسی رەوشی مرۆیی عێراق بۆ (رووداو) دەكات و دەڵێت "رەوشی مرۆیی لە عێراق زۆر سەختە و تا دێت خراپتریش دەبێت".

رووداو: بەڕێزتان بەردەوام لەبارەی دۆخی مرۆیی ئێستای عێراق زانیاریتان بۆ دێت، دۆخەكە هەتا چ راددەیەك خراپە؟

ستیڤن ئۆبرایەن: رەوشەكە زۆر سەختە و بەداخەوە تا دێت خراپتریش دەبێت. پێویستە پلانێك دابنێین، چونكە پێویستییە مرۆییەكان زۆر خێرا زیاد دەبن، لە كاتێكدا چاوەڕوانییەكان بۆ گرتنەوەی مووسڵ لەئارادان. بە شێوەیەكی گشتی 12 ملیۆن كەس لە حاڵەتی مەترسیدان. ئێمە دەتوانین یارمەتییەكانی خۆمان بە زۆریان بگەیەنین، بەڵام بە هیچ شێوەیەك بە هەموویان راناگات. هەندێك لە رێگاكانیش بە هۆی توندوتیژییەكانەوە گیراون، هەندێكیشیان بە جۆرێك لە جۆرەكان لە لایەن داعشەوە كۆنتڕۆڵكراون، لە هەندێك ناوچەش نەمانتوانیوە هاریكارییەكان دابین بكەین، واتە نەماتوانیوە ئەو یارمەتییە داراییە بەدەستبهێنین و دڵنیا بینەوە لەوەی هەموو پێداویستییەكانمان پێدابین دەكرێت.

رووداو: لە لایەنی داراییەوە دەبێت حكومەتەكانی هەولێر و بەغدا چۆن خۆیان بۆ ئۆپەراسیۆنی گرتنەوەی مووسڵ ئامادە بكەن؟ لە كاتی دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنەكەدا دەبێت چاوەڕێی چ سیناریۆیەك بكەن؟

ستیڤن ئۆبرایەن: دەبێت زۆر روون ئەوە بزانین كە كاتێك ئۆپەراسیۆنەكە دەستیپێكرد، وەك چۆن ئێستاش دەبینین هەندێك لە ناوچەكانی دەوروبەری شارەكە هاتوونەتە نێو بەرنامەی كۆنتڕۆڵكردنەوەوە، بەڵام كاتێك باسی شاری مووسڵ خۆی دەكەین هەندێك ئاماژەی پێشوەختمان هەیە، لەڕووی مرۆییەوە دەبێت ئامادەكاری بكەین بۆ ئاكامی ئەو شتانەی كە رەنگە رووبدەن و پێویستی خواردن، ئاو و شوێنی حەوانەوە و هەروەها پارێزگاری لێكردن دروستدەكەن. زۆر روون و ئاشكرایە كە ژمارەیەكی زۆر خەڵك رادەكەن، بە گوێرەی مەزندەكانی ئێمە خۆی لە حەفتا هەزار خێزان دەدات، كە رەنگە نزیك نیو ملیۆن كەس بێت كە بەئاراستەی هەولێر دێن، ئەمەش بۆ هەموو لایەك نیگەرانییەكی گەورەیە، بۆ ئەوەی بتوانن لە قەرەی ئەو بەرپرسیارێتییە بین كە یارمەتیدانی ئەو خەڵكەیە كە رادەكەن، واتە ئاسایش و كۆمەكیان پێشكەش بكەن.

ئەمەش زۆر گرنگە. بەڵام لە هەمانكاتدا خەڵكانێك لەوانەیە بەرەو رۆژئاوا رابكەن، هەروەها ژمارەیەك لە چەكدارانی داعشیش رادەكەن، ئەمەش واتە پڕش و بڵاوبوونەوەیەكی دیكە دەبینن، بەڵام رەنگە نزیكەی 200 هەزار كەسیش لە ناوەڕاستی شاری مووسڵدا گیر بخۆن، ئەمەش كاری هەموو ئەو لایەنانە قورستر دەكاتەوە كە دەیانەوێت ریسك و هەڕەشە مرۆییەكان لەسەر شارەكە لەوەی كە هەیە زیاتر نەكەن. جگە لە هەموو ئەمانە جۆرێك لە نادڵنیایی و ترسیش هەیە كە كاریگەرییەكی زۆری مرۆیی هەیە، ئەمەش تەنیا بۆ خواردن و شوێنی حەوانەوە و هەموو شتە چاوەڕوانكراوەكانی دی ناگەڕێتەوە، بەڵكو لەبەر پاراستنی ئاوارەكانیشە.

ئەمەش پەیوەندی بەو ژن و كچانەوە هەیە كە رووبەڕووی توندوتیژی و دەستدرێژی بوونەتەوە، ئەو ئافرەتانەی زۆر بە خراپی و لەناو فۆرمێكی نوێ لە كۆیلایەتیدا سووكایەتییان پێكراوە، هەروەها پیاو و كوڕیشت هەیە كە رفێنراون یان بەپێچەوانەی خواستی خۆیان كراون بە چەكدار، لە كاتێكدا ئەوانیش رووبەڕووی توندوتیژی سێكسی بوونەتەوە كە زۆر بە دەگمەن باسی لێوە كراوە. واتە سەروكارمان لەگەڵ خەڵكێك دەبێت كە تووشی ترس و تۆقاندێكی قووڵ بوونەتەوە، بۆیەش خزمەتگوزارییەكان تەنیا لە پاراستن و پێداویستییە سەرەتاییەكاندا نامێنێتەوە، بەڵكو دەبێت هاوكاری و پشتگیرییەكی كۆمەڵایەتی و سایكۆلۆژی گەورەش هەبێت، چونكە دەزانم ئەمە شتێكە دەبێت زۆر بە خێرایی و بەباشی ئامادەبین بۆی.

رووداو: نەتەوە یەكگرتووەكان تا چ رادەیەك ئامادەكاری كردووە بۆ ئۆپەراسیۆنی مووسڵ؟ تا چ رادەیەك پلانەكانتان ئامادەیە بۆ یارمەتیدانی ئەو ژمارە زۆرەی ئاوارەكانی مووسڵ؟

ستیڤن ئۆبرایەن: پلانێكی باشمان داناوە، خەڵكانێكی باشیش كارم لەگەڵ دەكەن. جارێ نازانین ئۆپەراسیۆنەكە چۆن دەبێت، كەی دەبێت، یان بەوردی لە كوێ دەبێت. پێداویستییە مرۆییەكان بەهۆی ئەو كردەوە توندوتیژەكان و بە تایبەتیش بەهۆی جەنگەوە دروست دەبن. بێگومان خەڵكانێكی بێتاوانی مەدەنی و زۆری دی هەن كە لەم رەوشەدا گیر دەخۆن و پێویستیان بە یارمەتییە. بۆیەش دەڵێم ئێمە زۆرباش ئامادەین، لە پەیوەندی لەگەڵ پارەكەش توانیومانە 48%ی ئەو پارەیەی پێویستمانە كۆی بكەینەوە كە دەتوانم بڵێم لە هەموو جیهانەوە كۆمان كردووەتەوە.

ئەمەش بۆ هەموو ئەو پلانە مرۆییەیە جۆراجۆرانەی كە لە هەموو جیهاندا هەمانە و بۆ ئەم مەبەستەش داوای بەخشندەییەكی وڵاتانی جیهانمان كرد بۆ ئەوەی لە چالاكییە مرۆییەكانماندا یارمەتیمان بدەن. ئەم ژمارەیە ژمارەیەكی خراپ نییە، بەڵام روون و ئاشكراشە كە ئەمە كەمترە لە نیوەی ئەو یارمەتییەش كە بەپێی مەزندەكانی خۆمان ئێستا پێویستمانە. ئێستاش كە جەنگی گرتنەوەی مووسڵ بەڕێوەیە، دەبێ‌ بە هەڵسەنگاندنەكانماندا بچینەوە، چونكە پێویستییەكان زیاترن. هەموو ئەمانە بەو مانایەیە كە یارمەتییە مرۆییەكان كەمترن لە رێژەی پێویستییەكانمان. بەڵام كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بۆ ئەم مەبەستە كۆدەبێتەوە و باسی ئەم پرسە دەكات. ئێمە زۆر بە باشی ئامادەین و بیریش لەو سەرچاوانە دەكەینەوە كە بۆ یارمەتیدانی پرۆگرامەكەی ئێمە پێویستن.

پرۆگرامەكە، هەماهەنگی و رێكخستنی ئاژانسەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان لەڕووی چالاكییە پەیوەندیدارەكانیانەوە، پلانی پاراستن و دڵنیابوونەوە لەوەی رێگەی سەلامەت بۆ گواستنەوەی ئاسمانیی هەبێت، بۆ ئەوەی كەسانەی كە بە ویستی خۆیان دەیانەوێت سواری فڕۆكە بن و رابكەن، هەروەها بتوانین ئەو كەسانەش بپارێزین كە دەیانەوێت بمێننەوە، جیا لەمە بتوانن پێویستییە دەمودەستەكانی خەڵك دابین بكەین. پلانەكەمان چەند قۆناغێكی هەیە، بۆ ئەوەی هەنگاوەكانمان لەگەڵ ئەو رووداو و قۆناغانەدا بگونجێت كە لە رووداوەكانی ئەرزی واقیع دەیخوازن. بۆ ئەم مەبەستەش نەتەوە یەكگرتووەكان خاوەنی سەركردایەتییەكی زۆر بەهێزە لە عێراق، بە تایبەتیش هەماهەنگیكاری مرۆییمان ئەزموونێكی باشی لەم بوارەدا هەیە و زۆر چالاكانە و بەشێوەی پێشوەخت زانیاری پەیوەندیداری پێداوین. زۆر بە دەگمەن هەبووە كە ئێمە بەم ئاستەی ئێستامان توانای پێشبینیكردنی رووداوەكانمان هەبێت.

رووداو: لە كۆنفرانسەكەی مانگی پێشووی واشنتن ئەمریكا و هاوپەیمانەكانی، بەڵێنیان دا زیاتر لە دوو ملیار دۆلار ببەخشنە عێراق. هەتا ئێستا دیار نییە ئەم پارەیە چۆن دابەشدەكرێت. وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا دەڵێت نەتەوە یەكگرتووەكان بەرپرسیارە لە چۆنێتی دابەشكردنی ئەم پارەیە. ئەو بڕە پارەیە چۆن لە عێراق دابەش دەكرێت؟ بە نیازن چەند لەم پارەیە لە ئۆپەراسیۆنەكەی مووسڵدا خەرج بكەن؟

ستیڤن ئۆبرایەن: ئەو هاوكارییە داراییە بەشێوەیەكی سەرەكی بۆ هاوكاری خەڵكی عێراق كۆكراوەتەوە، بۆ ئەوەی پێداویستییەكانی ئەوان پڕبكاتەوە، بە تایبەتیش ئەو ناوچانەی شەڕ و پێكدادانیان تێدایە و ئەوان دەبێت رابكەن یان خانووەكانیان پێویستی بە چاككردنەوە هەیە، یان پێداویستییە سەرەتاییەكانی ژیانیان لەبەردەست نییە. هەروەها ئەوانەش كە پێویستیان بە چارسەری پزیشكی لەناكاو هەیە. بۆیەش پێشبینی دەكەم بەشێكی زۆر لەو پارەیە تەرخان بكرێت بۆ گەڕاندنەوەی سەقامگیری و هەروەها گەرەنتیكردنی ئەو شوێنانەی كە دەبێت بە شوێنی نوێی حەوانەوەی ئاوارەكان، كاتێك كە هەنگاوەكان بۆ كۆنتڕۆڵكردنەوەی ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی داعش دەستی پێكرد. ئەمەش واتە نیو ملیار لەو زیاتر لە دوو ملیارە تەرخاندەكرێت بۆ یارمەتییە مرۆییەكان، واتە پڕكردنەوەی پێداویستییە دەمودەستەكان.

ئەوەی دیكەشی دادەنرێت بۆ گۆڕانكارییەكانی قۆناغە بەراییەكانی گرتنەوەی ناوچەكە و گەڕاندەوەی سەقامگیری بۆی، كە شتێكی چاوەڕوانكراویشە، ئەمەش نەك هەر بۆ ئەوەی رزگاریان بێت و بەس، بەڵكو بۆ ئەوەی بتوانن لە درێژخایەنیشدا بەرگە بگرن، ئەمەش پێویستی بە دابینكردنی هەندێك پێداویستی ژیانە، بێگومان كاتی دەوێت هەتا ئەم پارەیە لە بەڵێنێكەوە ببێت بە پارەیەكی نەقد و لەوێشەوە بێتە نێو پرۆگرامەكەوە. هەروەها دەمەوێت ئەوەش بڵێم لە دۆخی ئاساییدا دوو مانگی دەوێت هەتا پارەكەی بەردەستمان راستەوخۆ بنێرینە ئەو شوێنەی خەڵك پێویستیان پێیەتی. بێگومان دەتوانین لە كاتی پێویستیدا ئەم ماوەیە زۆر بە خێرایی كورت بكەینەوە، ئەمەش بۆ رەوشی سەر ئەرزی واقیع دەگەڕێتەوە، بەڵام بێشك ئەمەش خەرجییەكان بەرز دەكاتەوە، چونكە خەرجی ئەو یەكانەی كە دەبێت یارمەتییەكان بە خەڵك بگەیەنن بەرز دەبێتەوە و لەم حاڵەتەدا دەبێت توانای جێبەجێكاریت خێراتر ببێتەوە.

رووداو: جگە لەو نیو ملیار دۆلارەی بۆ یارمەتی ئاوارە دەڕوات، بەشی دیكەی ئەو دوو ملیار دۆلارەی بە عێراق دەبەخشرێت دەبێت بۆ دووبارە بنیاتنانەوە و یارمەتی ئەو خەڵكە خەرج بكرێت كە دەگەڕێنەوە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان. ئایا ئەم پارەیە دەدرێتە حكومەتی عێراق و حكومەتی هەرێمی كوردستان، یان نەتەوە یەكگرتووەكان خۆی ئەو پڕۆژانە جێبەجێ دەكات؟

ستیڤن ئۆبرایەن: ئێستا خەریكی باسكردنی ئەم پرسەین. ئەو وڵاتانەی بەخشندەییان نواندووە بۆ ئەوەی پارەكە كۆبكرێتەوە، ئەركی چۆنێتی دابەشكردنی پارەكەیان بە نەتەوە یەكگرتووەكان داوە، چونكە ئەمە بە باشترین رێگە دەزانن بۆ ئەوەی گەرەنتی بێلایەنبوون بكەن. بەتایبەتیش لەبەر ئەوەی ئێمە مامەڵە لەگەڵ وڵاتێك یان بەشێك لە وڵاتێكدا دەكەین كە لە قۆناغی پاش شەڕدایە، لەم حاڵەتەدا دەبێت زۆر وریا بیت، چونكە هەتا ئێستاش خەڵكانێكی زۆر هەن كە زۆر بە روونی ئەو شەڕ و ئازارانەیان بیر ماوە كە پێیدا رۆیشتوون. خەڵكێكی زۆریش هەن كە ئەگەرچی ئێمە لە هیچ لایەنێك ناكەوین، لە ململانێی كۆندا ماونەتەوە، ئەمە پێویستی بە پرۆسەیەكی چارەسەرییە كە كاتی دەوێت. جیا لەمە ئەو پارەیەی بۆ یارمەتییە مرۆییەكان، چارەسەرییەكانی قۆناغی سەرەتا و گەڕاندنەوەی سەقامگیری و یارمەتیدانی خەڵك وەستان لەسەر پێی خۆیان، یان بۆ گەڕانەوەیان بۆ سەر ماڵ و حاڵی خۆیان و هەبوونی ماڵ و حاڵ و بوونی پێڵاو بۆ منداڵەكانیان یان پێداویستییە تەندروستییەكان تەرخانكراوە.

ئێمە نامانەوێت ئەم پارەیە بەجۆرێك تەرخان بكرێت كە وەها دەربكەوێت لایەنێك پشكی زیاتر و لایەنێكی دی پشكێكی كەمتری بەركەوتووە، یان یارمەتییەكی زیاتری لایەنێكمان داوە، چونكە پێوەر بۆ ئێمە ئەوەیە لەگەڵ پێویستییەكاندا بێینەوە، هەڵسەنگاندنی ئێمە دەبێ بۆ ئەوە بێت كێ پێویستی بە یارمەتییە و چۆن و لەكوێوە و كەی بەدەستیان بگەیێنین. ئەوەی بۆ ئێمە گرنگە ئەو خەڵكەن كە پێویستیان بە یارمەتییە، بۆیەش وەكوو وڵاتێكی یەكگرتوو سەیری عێراق دەكەین كە وڵاتێكی ئەندامە و تایبەتمەندی نەتەوە یەكگرتووەكانیش ئەوەیە كە رێكخراوی وڵاتانی ئەندامە. لای ئێمە ئەمە خاڵی سەرەتای پاراستنی بێلایەنیمان و تەركیزكردن لەسەر ئەو شتەیە كە پێویستە بیكەین دابینكردنی پێداویستییە مرۆییەكانە. نەك ئەوەی لەگەڵ لایەنێك بكەوین یان تووشی مشتومڕی لایەنەكان ببین.

رووداو: بەرپرسانی كورد دەڵێن ئێمە لەو هەرێمە بچووكەی خۆماندا میوانداری سەدان هەزار ئاوارە دەكەین، بەڵام نوێنەرانی كورد زۆر بە دەگمەن بانگهێشت دەكرێن بۆ كۆبوونەوە ئاست بەرزەكانی كە یوئێن لەبارەی دۆخی مرۆیی و سیاسی عێراق سازیان دەكات، تەنانەت لە لوتكەی مرۆیی ئیستەمبوڵیش كورد بانگهێشت نەكرا، وەڵامتان بۆ ئەم رەخنانە چییە؟

ستیڤن ئۆبرایەن: زۆرباش دەزانم لە هەر شوێنێك خەڵك شوێنی حەوانەوە و پەنای بۆ ئاوارەكان یان خەڵكانی خاوەن پێویستی دابینكردبێت، بێ ئەوەی گرنگی بەوە بدەن ئەوان كێن یان سەر بە چ ئایینێكن، ئەوە خەڵكە میواندارەكە دەبێت رێزیان لێبگیرێت و پێزانینمان هەبێت بۆیان. چونكە خۆنەویستانە ئاوارەكان دەپارێزن، بە تایبەتیش لەبەر ئەوەی بە بەخشندەییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو خەڵكە دەكەن، بۆ ئەوەی ئەم خەڵكە لێ قەوماوە لە كاتە سەختەدا پارێزراو بن، واتە رێك بەپێی ئەو چاوەڕانییەی خۆت لەو رەوشەدا هەتە، ئاوهاش مامەڵە لەگەڵ ئەواندا بكەیت. بەڵام جیاوازییەكە لێرەدا نییە. جیاوازییەكە لەوەدایە كە نەتەوە یەكگرتووەكان لە دەوڵەتانی ئەندام پێكدێت، ئاوها دروست بووە، بەهاكانی كە رێك دوای تەواوبوونی جەنگی جیهانی دووەم لە نێو جاڕنامەیەكدا داڕێژراون و ماوەی زیاتر لە حەفتا ساڵە لە تاقیكردنەوەكانی كات و قۆناغەكان دەرچووە.

نەتەوە یەكگرتووەكان لەسەر بنەمای دەوڵەتە ئەندامەكان دامەزراوە، بێگومان ئەمەش رووبەڕووی تەحەدا بووەتەوە، بە نموونە كاتێك خەڵك دەیانەوێت سەر لەنوێ بیر لە سنوورەكان بكەنەوە، بەڵام ئەمە شتێك نییە نەتەوە یەكگرتووەكان بتوانێت رۆڵی ئاراستەكەری تێدا ببینێت یان هیچ جۆرە لایەنگرییەك لەخۆی پیشان بدات، بەتایبەتیش لەكاتێكدا ئێمە هێزی جێبەجێكاری كاروباری مرۆیی نەتەوە یەكگرتووەكانین. ئێمە كۆمەڵێك بنەمای زۆر روونمان هەیە كە كاریان پێدەكەین، واتە یاسای نێودەوڵەتی كاروباری مرۆیی كە هەم یاسا نەریتییەكە دەگرێتەوە كە لە 1860ەوە پارێزراوە، هەروەها بەهاكانی نەتەوە یەكگرتووەكان و ئەو بڕیارنامانەی لە سەرەتاكانی نەوەدەكان بوون بە سەرچاوە بۆ چالاكییە مرۆییەكانی نەتەوە یەكگرتووەكان كە هەمووشمان بەشدارین تێیدا و هەموو بەشەكانی جیهانیش هەست دەكەن ئەمە رێك ئەو شتە كە لە نەتەوە یەكگرتووەكان چاوەڕێ دەكرا، چ لەڕووی هەماهەنگیكردنەوە و چ لەرووی رێكخستن و گەیاندنی سەرچاوەكانەوە. وەكوو خۆشت دەیزانیت ئەو ئاژانسە گەورانەی ئەمە دەكەن و هاوكاری لە هاوپەیمانە مرۆییەكان دەكەن، هەموویان بە ناو و لەسەر داوای دەوڵەتانی ئەندام ئەم كارانە دەكەن كە ژمارەیان 193 وڵاتە و كۆدەبنەوە و بڕیارەكان پەسند دەكەن.
هەروەها هەر ئەوانیشن پارەكە دەبەخشن و دەنگی لەسەر دەدەن، بەڵام وەك ئەوەی هەیە رێكخراوە مرۆییەكە دەبێت هەموو ساڵێك یارمەتییە داراییەكە كۆبكاتەوە. بەشێك لە كارەكەی منیش رێكخستنی ئەو سەرچاوە داراییانەیە، كە بە بودجەی تایبەت ناودەبرێت. لە وەڵامی پرسیارەكەی تۆدا دەڵێم ئەمە دەستبژێركردن یان لایەنگری نییە، بەڵكو ئەمە دەیسەلمێنێت كە بێلایەنین، واتە بەشداری ئێمە بۆ چۆنێتی رێكخستنی رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بەپێی وڵاتە ئەندامەكان دەگەڕێتەوە. بەتایبەتیش وەكوو بەشە مرۆییەكە ئێمە بەرپرسیارین لەوەی بەپێی یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی كار بكەین و دڵنیا بین لەوەی هەموو كات بە بێلایەنی و سەربەخۆ بمێنیەوە و بە ناو مرۆڤایەتییەوە كار بكەین. تاكە تاقیكردنەوەی ئێمەش ئەوەیە بتوانین بگەینە ئەو خەڵكەی پێویستییان هەیە، واتە ئەوانەی پێویستیان بە خۆراك، ئاو، شوێنی حەوانەوە و چارەسەری بەپەلەی پزیشكی هەیە، جا چ لە رەوشەكەدا بن و چ لە شوێنەكە گوازرابێنەوە، دەمانەوێ دڵنیا بین لەوەی ئەوەی لە دەستمان دێت بیكەین بۆ ئەوەی خەڵكە بپارێزین كە لێیان قەوماوە و پێویستیان بە یارمەتییە.









رووداو