Guherîna avhewayê (klim) û têkçûna hevsengiya jîngehî li cîhanê, yek ji
mezintirîn astengiyên serdemê ye ku bandoreke rasterast li ser tenduristiya
mirov, ewlehiya av û xwarinê, û aramiya aborî heye. Iraq û bi taybetî Herêma
Kurdistanê، ji ber helkefta xwe ya cografî ku li herêmeke nîv-hişk e، li ber
bandorên giran ên çolbûnê، kêmkirina çavkaniyên avê û bilindbûna pîvaneyî ya
pileya germê ne. Di vê çarçoveyê de، Desteya Parastin û Çakkirina Jîngehê bi
hevahengiya ligel saziyên din ên Hikûmeta Herêma Kurdistanê، zincîreyek projeyên
stratejîk bi mebesta kêmkirina qirêjiya hewayê، parastina ewlehiya avê،
zêdekirina qadên kesk û çakkirina kalîteya jiyanê girtine ber xwe. Ev rapor
analîzeke berfireh bo girîngtirîn projeyên jîngehî yên Herêmê û encamên wan
pêşkêş dike.

1. Projeya Rûnakî: Guherîna sektora enerjiyê û kêmkirina gazên jehrawî

Sektora dabînkirina kehrebeyê li Herêma Kurdistanê bo demeke dirêj pişta xwe bi
mowelîdeyên (generator) taybet girêdabû ku bi sotemeniya gazoîlê kar dikin. Ev
mowelîde yek ji çavkaniyên sereke yên qirêjiya hewayê (bi gaza du-oksîda
karbonê) û çêkirina dengê zêde (noise) bûn. Projeya "Rûnakî" wek destpêşxeriyeke
stratejîk bo çareserkirina vê kêşeyê hat, ku armanca wê dabînkirina kehrebeya
nîştimanî ya 24 saetî û dawîanîna bi karkirina nêzîkî 7000 mowelîdeyên taybet e.

Li gorî amarên herî dawî, heya niha nêzîkî 75% ji deverên Herêma Kurdistanê ji
vê projeyê sûdmend bûne û 3,689 mowelîdeyên gazoîlê hatine girtin (vemirandin).
Ev gava bûye sedema kêmkirina 690 hezar ton gaza du-oksîda karbonê di hewayê de
bi awayekî salane. Tê çaverêkirin ku heya dawiya projeyê, hemû mowelîdeyên din
jî werin vemirandin.

Bi temambûna vê projeyê, jîngeha Herêmê dê guherîneke berçav bibîne, wek:
kêmkirina salane ya zêdetirî 3.7 mîlyon ton du-oksîda karbonê, 12.7 mîlyon ton
du-oksîda nîtrojenê (ku sedema barana tirş e), û 6.7 mîlyon ton du-oksîda
sulfurê. Her wiha ev proje dibe sedema kêmkirina 984 hezar ton ji pariyên hûr ên
hewayê (PM) ku sedemeke sereke ya nexweşiyên nefesê ne; her wiha asta dengê zêde
ji 70 desîbelê bo 55 desîbelê kêm dike.

2. Enerjiya paqij û çavdêriya kalîteya hewayê

Hevdem ligel kêmkirina mowelîdeyan، kar bo guherîna awayê berhemanîna kehrebeyê
ber bi çavkaniyên paqijtir tê kirin. Niha 84% ji kehrebeya Kurdistanê bi rêya
gaza siruştî û enerjiya karowavî (hîdroelêktrîk) tê berhemanîn. Yek ji gavên
girîng، avakirina stasyonên kehrebeyê ye ji wê gaza bi fîroçûyî ya ku di
kêlgehên neftê de dihat şewitandin. Ev proje rê li belavbûna gazên jehrawî
digire û wan vediguherîne enerjiya bikêrhatî.

Her wiha kar bo bikaranîna enerjiya rojê (solar) bi rêya avakirina sê stasyonên
ezmûnî li parêzgehên Hewlêr، Silêmanî û Dihokê tê kirin، ligel cîbicîkirina
projeya karowavî ya Dêrelûkê. Bo çavdêriya hûr a kalîteya hewayê jî، çar
stasyonên pêşkeftî yên pîvandinê li Hewlêrê hatine danîn ku wek sîstemeke
hişyarkirina pêşwext kar dikin.

3. Parastina daristanan û paqijkirina axê ji bermayiyên şer

Daristan û herêmên çiyayî yên Kurdistanê salane di havînê de ji ber bilindbûna
pileya germê rûbirûyî metirsiya şewatê dibin. Bo rêgirtin li van ziyanên،
zêdetirî 34 mîlyon metre "agirbir" (firebreaks) di navbera daristan، kêlgeh û
baxan de hatiye çêkirin. Ji aliyekî din ve، paqijkirina axê ji mînên çandî
derfet bo vejîna siruştî ya zeviyan afirandiye. Heya niha nêzîkî 150 hezar mîn û
teqemeniyên curbecur hatine pûçkirin، û zêdetirî 13 mîlyon metre çargoşe ji axa
Herêma Kurdistanê ji metirsiya mînan hatî paqijkirin.

4. Aboriya dorgerî (circular) û çareserkirina bermayiyan

Karkirina li ser aboriya dorgerî bi rêya kargehên rîsayklînê (recycling)
alîkarekî bihêz e bo kêmkirina fişarê li ser çavkaniyên siruştî. Di vê derbarê
de çend projeyên girîng hatine cîbicîkirin: kargeheke taybet bi şiyana rojane 2
hezar ton bo dubare bikaranîna qîrê kevin ê kolanan، kargeha rîsayklîna plastîkê
li Hewlêrê، kargehên karton û kaxezê bo kêmkirina birîna darên، û projeya
rîsayklîna ava giran (wastewater) a Hewlêrê bi mebesta parastina çavkaniyên ava
paqij.

5. Zêdekirina qadên kesk û Projeya Kembera Kesk a Hewlêrê

Di salên borî de، rêjeya keskayiyê li Herêma Kurdistanê ji 15% bo nêzîkî 20%
bilind bûye. Yek ji sedeman، neçarkirina xwedan projeyên nû ye bi
terxankirina 25% ji rûbera projeyên wan bo keskayiyê. Heya niha 17,453 proje
pabendî vê rênumayê bûne.

Projeya Kembera Kesk (Green Belt) li Hewlêrê yek ji projeyên herî stratejîk e bo
kêmkirina bandorên guherîna avhewayê. Ev proje bi firehiya 2 kîlometreyan li
derveyî şeqama 150 metreyî tê cîbicîkirin. Taybetmendiyên wê: çandina nêzîkî 7
mîlyon darên wek zeytûn û pisteqan (ku 2000 fersendên kar diafirînin)،
çêkirina 10 pondên (hewzên) avê، kêmkirina 140 heya 210 hezar ton gaza du-oksîda
karbonê، û daxistina pileya germê ya bajêr bi qasî 2 pileyan ligel kêmkirina
rêjeya toz û xubarê bi qasî 30% heya 40%.

6. Parastina ewlehiya avê û ava binerd

Parastina çavkaniyên avê wek yek ji stûnên geşepêdana berdewam tê hesibandin.
Hikûmeta Herêmê kar li ser avakirina bendav û pondan dike bo komkirina ava
baranê û bilindkirina asta ava binerd. Heya niha 9 bendav bi şiyana
komkirina 252.8 mîlyon metre sêca av hatine avakirin، û plan bo avakirina 18
bendavên din heye. Her wiha 23 pond hatine çêkirin û 58 pondên din di qonaxa
cîbicîkirinê de ne. Bo rêgirtin li daketina asta ava binerd jî، nêzîkî 1100
bîrên avê li bajarê Hewlêrê hatine girtin û li şûna wan ava paqijkirî ya sererd
(surface water) tê bikaranîn.