Ferhad Mihemed, Endamê Bazneya Guftûgoyê: Serkeftina prosesa avakirina neteweyê bi avakirina binesaziyeke zexm a rê û banan ve girêdayî ye

Ferhad Mihemed, endamê Bazneya Guftûgoyê û endamê Beşa Rewşenbîrî û Ragihandinê ya Partiya Demokrat a Kurdistanê û sernivîskarê kovara Gulanê ye. Di guftûgoya vê carê ya "Bazneya Guftûgoyê" de (Pêşxistina projeyên rê û banan û çareserkirina pirsgirêkên hatûçûnê), bi vî rengî nêrîn û pêşniyarên xwe anî ziman.

Di prosesa avakirina neteweyê de, civak wekî civakên nûgihîştî, an jî civakên piştî şer hatine dabeşkirin. Ji bo her yek ji van civakan gelek lêkolînên zanistî û meydanî hene, da ku hikûmet di avakirina netewe û dewletê de sûdê jê werbigire. Lêbelê, Kurdistana piştî Raperînê û piştî damezrandina perleman û hikûmetê di sala 1992an de, ne tenê civakeke nûgihîştî an piştî şer bû, belkû civakeke kavilkirî û piştguhxistî bû. Bi taybetî di warê sektora rê û banan de ti binesaziya me nebû ku herêmên cuda yên Kurdistanê bi hev ve girê bide. Ji ber vê yekê, Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji sifirê ve dest bi avakirina binesaziya rê û banan kir.

Li gorî tecrûbeya prosesa avakirina neteweyê li cem neteweyên cuda yên cîhanê, xala destpêkê di jinûve avakirina dewletê de, ji avakirina binesaziyeke zexm a rê û banan dest pê dike. Eger ev binesazî serkeftî nebe, prosesa avakirina neteweyê jî têk diçe. Ji ber vê yekê, dema ku Hikûmeta Herêma Kurdistanê dest bi kar kir, neçar ma wezaretekê bi navê "Wezareta Avakirin û Pêşvexistinê" ava bike. Pêşîniya vê wezaretê jinûve avakirina gundên kavilkirî yên piştî êrîşên bi navê bed ên Enfalê û kîmyabarana ji aliyê rejîma Baas a berê ve bû. Lêbelê, ev proses nedihat destpêkirin heta ku dest bi çêkirina rê û banên gundan nehatiba kirin. Ji ber ku Hikûmeta Herêma Kurdistanê di wê demê de di bin dorpêça navneteweyî û dorpêça hikûmeta Iraqê de bû, nikarîbû derfetekê peyda bike da ku binesaziyeke zexm a rê û banan ava bike. Ji ber vê yekê, neçar ma pişta xwe bi alîkariyên mirovî yên ku rêxistinên nehikûmî yên navneteweyî û rêxistinên Neteweyên Yekbûyî wek alîkariya mirovî dianîn Kurdistanê, girê bide. Bi vê yekê, gelek rêyên sade û ne-standard ji bo gundan hatin çêkirin û prosesa avakirina gundan dest pê kir.

Armanca min ji vê paşxana dîrokî ya prosesa avakirina Kurdistanê piştî êrîşên Enfal û kîmyabarana rejîma berê ya Baasê ew bû ku tekezî li ser wê yekê bikim ku prosesa avakirina netewe û dewletê ji avakirina binesaziyeke zexm a rê û banan û paşê jî ji amûrên din ên hatûçûnê yên wekî "hêla asmanî, hêla hesinî û rêya avî" çavkaniyê digire. Kengî ev binesazî bi temamî û zexmî bi dawî hat, wê demê prosesa avakirina neteweyê ber bi prosesa pêşkeftina domdar û îstiqrara siyasî û aborî ve li welat gavan diavêje.

Ji bo rewşa niha ya Herêma Kurdistanê, ji bilî komek projeyên serkeftî yên rêyên dûsayd, gav ji bo amûrên din ên hatûçûnê hatine avêtin. Niha li Kurdistanê du balafirgehên me yên navneteweyî hene û masterplana hêla hesinî ji bo girêdana Kurdistanê bi hev re hatiye amadekirin. Ev jî nîşan dide ku Hikûmeta Herêma Kurdistanê ber bi berfirehkirina prosesa pêşkeftinê ve gavan diavêje. Lêbelê, gelek kêşe û astengî li pêşiya wê mane, bi taybetî di warê avakirina binesaziyeke zexm a rê û banan û çêkirina rêyên standard ên navneteweyî di navbera bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê de.

Pirsgirêk û astengiya sereke li pêşiya avakirina hemû binesaziyên Kurdistanê bi giştî û binesaziya rê û banan bi taybetî, di serî de ew astengî ne ku hikûmeta navendî ji bo Hikûmeta Herêma Kurdistanê çêdike. Bi taybetî di warê aborî de, birîna para Herêmê ji bûdceya hikûmeta federal û birîna mûçeyên fermanberên Kurdistanê. Vê siyaseta hikûmeta Iraqê li hemberî Herêmê, krîzeke mezin a aborî afirand ku xema sereke ya Hikûmeta Herêmê bûye dabînkirina mûçeyên fermanberan û nekarîna karekî baş li ser avakirina binesaziyan, tevî binesaziya rê û banan, were kirin.

Kabîneya nehem a Hikûmeta Herêma Kurdistanê, ku plan û bernameyên xwe bi vî rengî daniye da ku prosesa avakirin û binesaziya Kurdistanê berdewam be, pişta xwe bi hewlên kompanyayên mezin ên navxweyî di sektora rê û banan de girêda. Gelek projeyên stratejîk ên dûsayd li nav bajarên mezin ên Kurdistanê hatine çêkirin û herwiha gelek pir û tûnelên modern hatine avakirin. Ev jî nîşan dide ku mebesta Hikûmeta Herêma Kurdistanê ew e ku binesaziyeke zexm ji bo rê û banên Herêma Kurdistanê temam bike. Ev binesazî, ji bilî ku tevahiya Kurdistanê bi hev ve girê dide, di heman demê de dibe faktoreke girîng ji bo vejandina sektorên bazirganî, geştûguzar û çandiniyê jî.

 

Gulan