لیژنەی هەمواری دەستووری عێراق پێداچوونەوەی بە زۆربەی مادەكاندا كردووە، ئەندامە كوردەكانی لیژنەكە دەڵێن لەسەر 20 مادەی دەستوور ناكۆكی هەیە كە بەشێكیان پەیوەندیی راستەوخۆیان بە دەسەڵاتەكانی هەرێمی كوردستانەوە هەیە.

ڤیان سەبری، سەرۆكی فراكسیۆنی پارتی و یەكێك لە ئەندامانی لیژنە 30 كەسییەكەی هەمواری دەستووری هەمیشەیی عێراق ئاماژەی بۆ ئەوە كرد كە هیچ مادەیەكی دیاریكراو نییە "ناكۆكیمان لەسەری هەبێ" و گوتی "ئەو خاڵانەی لە كاتی كۆبوونەوەكاندا تێبینییان لەسەرە، لە دوای پێداچوونەوە بە مادەكانی دەستوور كۆبوونەوەیان لەسەر دەكەین و هەوڵ دەدەین بگەینە رێككەوتن، ئەو خاڵانەش كە رێككەوتنیان لەسەر نەكراوە دەبردرێنە پەرلەمان و دەخرێنە دەنگدانەوە".

بەڵام ئەندامێكی دیكەی كورد لە لیژنەكە دەڵێت ناكۆكی لەسەر زۆر خاڵ هەن. د.جەمال كۆچەر، پەرلەمانتاری عێراق لە فراكسیۆنی یەكگرتوو لەوبارەوە بە (رووداو)ی راگەیاند "نزیكەی 20 مادە هەن كە ناكۆكییان لەسەرە"، لەوانەش مادەكانی "1، 49، 65 و 76".

بەگوتەی پەرلەمانتارەكەی یەكگرتوو، كێشە لەسەر مادەكانی 110 هەتا 120یش هەن كە دەكەونە بەندی چوارەمی دەستوور و بوارەكانی دەسەڵاتی فیدراڵی و دەسەڵاتی هەرێمەكان دەگرنەوە، جیا لەمە مادەكانی 140 و 141 و 142یش ناكۆكییان لەسەرە.

لە سەرەتای مانگی تشرینی یەكەمی 2019 وە خۆپیشاندان بەغدا و شارەكانی خوارووی عێراقی گرتەوە. پەرلەمانی عێراق بۆ هێوركردنەوەی خۆپیشاندەران، لە رۆژی 28ی تشرینی یەكەمی 2019 لیژنەیەكی كاتی بۆ هەمواركردنی دەستوور پێكهێنا كە شەش ئەندامی كوردن. ئەو هەنگاوە لە كاتێكدا بوو كە زۆرینەی هەرەزۆری داخوازییەكانی خۆپیشاندەران تایبەت بوون بە خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان.

ڤیان سەبری لەبارەی كارەكانی لیژنەكە دەڵێ: "تەنیا چوار مانگمان بۆ دانرابوو، دەبووایە لە 28ی شوباتی ئەمساڵ كارەكانمان تەواو كردبا، بەڵام پشووی یاسادانان هاتەپێش، بۆیە مانگێك دوای پشووەكەمان دەوێ هەتا كارەكانمان تەواو بكەین".

مادەی 140 پەیوەندی بە یەكلاكردنەوەی چارەنووسی ناوچە ناكۆكی لەسەرەكانەوە هەیە لەنێوان هەولێر و بەغدا. كۆی ئەو پرۆسانەی كە پەیوەندییان بە جێبەجێكردنی ئەو مادەیەوە هەیە دەبوو هەتا مانگی كانوونی یەكەمی 2007 تەواو بكرێن، بەڵام چارەنووسی ئەو ناوچانە هەتا ئێستاش یەكلانەبوونەتەوە، وەك دیارە پەرلەمانتارە شیعەكان دەیانەوێ بەسەر مادەی 140دا باز بدەن.

پەرلەمانتارەكەی فراكسیۆنی یەكگرتوو دەڵێت: "شیعەكان فۆكەسێكی زۆریان لەسەر كێشەی كەركووكە و دەڵێن كێشەی كەركووك چارەسەر بووە، یاسای هەیە و تەعدیلی دەكەین، مەبەستیان یاسای پۆڵ بریمەرە كە كاتی خۆی داینابوو، لە یاساكەدا هەڵبژاردنی ئەنجوومەنی پارێزگای كەركووك لە پارێزگاكانی دیكە جیاكراوەتەوە".

كۆتایی ساڵی رابردوو پرسی گۆڕینی سیستەمی حوكمڕانیی عێراق لە پەرلەمانییەوە بۆ سەرۆكایەتی هاتە بەرباس. لە مادەی یەكەمی دەستووردا، عێراق بەو جۆرە پێناسە كراوە كە "رژێمی حوكمڕانی تێیدا كۆماری، نوێنەرایەتی (پەرلەمانی) و دیموكراسییە". د. جەمال دەڵێ: "مادەی یەكەم خیلافی لەسەر بوو كە سیستەمەكە ببێتە سەرۆكایەتی یان پەرلەمانی، ئەمە دەبێ لە پەرلەمان یەكلایی ببێتەوە".

مادەی 65ی دەستووری عێراق یەكێك لەو مادانەیە كە مشتومڕی نێوان نوێنەرانی هەرێم و نوێنەرانی بەشەكانی دیكەی عێراقی لەسەرە. ئەو مادەیە پەیوەندی بە دامەزراندنی ئەنجوومەنی فیدراڵییەوە هەیە كە بە لقی دووەمی پەرلەمان لەقەڵەم دەدرێ و دوای پێكهێنانی دەتوانێ لە پاڵ ئەنجوومەنی نوێنەران كار بكات.

بەپێی مادەی 65 ئەنجوومەنی فیدراڵی (ئیتیحادی) نوێنەرانی هەرێمەكان و ئەو پارێزگایانە لەخۆدەگرێ كە لە چوارچێوەی هەرێمێكدا رێكنەخراون. یاساكانی پێكهێنانی ئەنجوومەنەكە بەپێی 2 لەسەر 3ی دەنگی ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق رێكدەخرێ كە تێیدا مەرجەكانی ئەندامبوون و دەسەڵاتەكانی دەخرێنەڕوو. بەو پێیەش كە هەتا ئێستا رەشنووسی یاسای پێكهێنانی ئەنجوومەنەكە نەخراوەتەڕوو، بۆیە لێڵییەكی زۆر لەبارەی جێبەجێكردنی ئەو مادەیە هەیە.

جێبەجێكردنی ئەو مادەیە مەترسی ئەوەی دروستكردووە كە مافی هەرێمی كوردستان وەك قەوارەیەكی دەستووری پێشێل بكرێ.

دەسەڵاتی جێبەجێكار، یاسادانان و دادوەریی عێراق لەسەر سێ ئاست دابەشكراون كە دەسەڵاتە ئیتیحادییەكان، دەسەڵاتە هاوبەشەكان و دەسەڵاتەكانی هەرێم و پارێزگاكان لەخۆدەگرێ. بە گوتەی ئەندامە كوردەكانی لیژنەی هەمواری دەستوور، چەند گروپێكی سەرەكیی شیعە دەیانەوێ دەسەڵاتە هاوبەشەكان بۆ دەسەڵاتی ئیتیحادی بگۆڕن.

ڤیان سەبری لەوبارەوە گوتی: "چەند لایەنێك هەوڵ دەدەن دەسەڵاتە هاوبەشەكان بەرز بكەنەوە و بیانكەن بە دەسەڵاتی ئیتیحادی، ئێمە بەرامبەر ئەوە وەستاوین و رێگریمان لێكردووە". پەرلەمانتارەكەی پارتی ناوی ئەو گروپانەی بۆ (رووداو) ئاشكرا نەكرد.

بەڵام د.جەمال كۆچەر لەوبارەوە زانیاری زیاتری دا و گوتی زۆربەیان ئەو گروپانەن كە میلیشیا و چەكداریان هەیە و "حەزیان لێیە كۆنترۆڵی دەوڵەتی عێراق بكەن، ئەوان دەڵێن دەبێ حكومەتێكی مەركەزی بەهێز دابنێن، ئەوانە خەڵكانی سەر بە قەیس خەزعەلی، سەدرییەكان و عەممار حەكیمن كە لە هەموو شتێكدا بەرامبەر كورد توندیان كردووە و جەماعەتی حیزبی دەعوە (بە هەردوو باڵی مالیكی و عەبادییەوە) و فەتح حەزیان لێیە حكومەتی عێراق ببێتە مەركەزی و سیستەمەكە ببێتە سیستەمی سەرۆكایەتی و دەسەڵاتەكانی حەسری ببنەوە".

پرسی دابەشكردنی داهاتی نەوت و غاز یەكێكە لەو كێشانەی لە دوای پەسەندكردنی دەستوور لە ساڵی 2005 بەرۆكی پەیوەندییەكانی هەرێم و بەغدای گرتووە. ئەو كێشەیە لە هەردوو مادەی 111 و 112ی دەستووری عێراقدا باسكراوە، بەڵام كورد و بەغدا خوێندنەوەی جیاوازیان بۆی هەیە.

مادەی 111 باس لەوە دەكات كە "نەوت و غازی هەموو هەرێمەكان و پارێزگاكان هی هەموو خەڵكی عێراقە". كێشەكە لە مادەی 112دا دروست دەبێ كە تێیدا هاتووە: "حكومەتی فیدراڵی لەگەڵ پارێزگا و هەرێمە بەرهەمهێنەرەكانی نەوت ئیدارەی هەموو ئەو نەوت و غازانە دەكەن كە لە كێڵگەكانی ئێستا دەردەهێنرێن" بەبێ ئەوەی ئاماژە بۆ ئەو كێڵگانە بكات كە دوای دەرچوونی ئەو مادەیە دەدۆزرێنەوە. هەرێمی كوردستان جەخت دەكاتەوە لەوەی ئەو مادەیە تەنیا باسی ئەو كێڵگانە دەكات كە لە كاتی دەرچوونی دەستووری عێراقدا هەبوون.

نوێنەرەكەی یەكگرتوو دەڵێ: "ئەوان (نوێنەرانی شیعە) دەڵێن هەرێم نابێ بە ئارەزووی خۆی نەوتەكەی بفرۆشێ، چونكە ئەمە سامانی هەموو عێراقە، جگە لەوە باسی گومرگەكان، باج و ئامرازەكانی پەیوەندیش دەكەن".

ئەجێندای نوێنەرە كوردەكان لە لیژنەی هەمواری دەستووردا پاراستنی ماف و دەسەڵاتەكانی ئێستای هەرێمی كوردستانە لە دەستووردا، دكتۆر جەمال كۆچەر دەڵێ: "نەخێر، ئێمە هیچمان نییە زیادی بكەین، بەڵام ئەو سەڵاحیاتانەی ئێستا هەیە دەبێ بمێننەوە".







رووداو