دەستەی سەربەخۆی مافی مرۆڤ، راپۆرتی خۆیان سەبارەت بە رەوشی مافەكانی مرۆڤ لە هەرێمی كوردستان لە 1/1/2018 تا 31/12/2018 بڵاو كردەوە. لەم راپۆرتەدا بە پشتبەستن بە چەندین ئامار و زانیاریی لایەنە حكوومی و ناحكوومییەكان، هەڵسەنگاندن بۆ چەندین بابەتی تایبەت بە رەوشی مافی مرۆڤ كراوە. بەشی هەرە زۆری زانیارییەكانی راپۆرتەكە باسیان لە كەرت و سێكتەرە حكوومییەكانی هەرێم كردووە و زیاتر كەموكورتییەكانی حكوومەتیان خستووەتە ڕوو.

لە وەڵامی راپۆرتی دەستەی سەربەخۆدا، د. دیندار زێباری، رێكخەری راسپاردە نێودەوڵەتییەكان لە حكوومەتی هەرێم ئاماژەی بەوە دا، كە لە رێگەی راپۆرتێكەوە وەڵامی بەشێكی زۆر لە رەخنەكانی دەستەی سەربەخۆمان داوەتەوە و بە هۆی پەیوەندی بەردەوام لەگەڵ زۆربەی دامودەزگاكانی حكوومی و ناحكوومی و یوئێن و رێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، روونكردنەوەمان لەسەر رەوشی مافی مرۆڤ لە هەرێمی كوردستان داوە.

سەبارەت بە سەروەریی یاسا لە هەرێمی كوردستان، د. دیندار زێباری، رێكخەری راسپاردە نێودەوڵەتییەكان لە حكوومەتی هەرێم رایگەیاند: "یاساكانی ھەرێمی كوردستان لەگەڵ ئەو رێككەوتننامانەدا گونجاون كە حكوومەتی فیدراڵی عێراق واژۆی كردوون. ھەر یاسایەك لە ھەرێمی كوردستان لە پەرلەمانی كوردستانەوە كە دەردەچێت، بە ھیچ جۆرێك لەگەڵ دەستووری فیدراڵی عێراقدا پێچەوانە نییە و نابێت، چونكە دەستووری بوونی یاساكانی ھەرێمی كوردستان، مەرجی یەكەمی دەركردنی ھەریاسایەكەیه‌ لە ھەرێمی كوردستان. بەڵام دەبێت بابەتێك ورد بكەینەوە كە ئەویش چوارچێوەی سەڵاحیاتی ھەرێمی كوردستانە لە دەركردنی ھەندێك یاسا یان پابەند نەبوون بە ھەندێك یاسا و رێككەوتننامەوە كە سەڵاحیاتی ئیقلیمیی خۆی بەكار دەھێنێت بە پێی ئەو بنەمایانەی كە لە دەستووردا دیاری كراون".

زێباری گوتیشی: "گرنگترین میكانیزم كە لە هەرێمی كوردستان پەیڕەو دەكرێت بۆ جێگیركردنی پێوەرە نێودەوڵەتییەكان لە دامودەزگاكانی حكوومەت لە بوارەكانی مافی مرۆڤ بە گشتی بریتییە لەوەی كە لە ساڵی 1992ـــەوە، پەرلەمانی كوردستان جاڕنامەی جیھانیی مافەكانی مرۆڤ و یاسا و رێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكانی تایبەت بە پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و منداڵ و ژنانی كردۆتە بنەمایەكی دانپێدانراو و رێزلێگیراو و بنەما بۆ داڕشتنی یاساكان، واتە جەوھەر و رۆحی ئەو جاڕنامانە و ئەو یاسایانە لە رۆحی یاساكانی ھەرێمی كوردستاندا رەنگی پێدراوەتەوە و نەھێڵراوە بنەمایەكی یاسایی دابنرێت كە دژ یان پێچەوانەی مافەكانی مرۆڤ بێت یان پێچەوانەی رێككەوتننامە نێودەوڵەتیەكانی تایبەت بە پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و پاراستنی كەرامەتی ئینسان بێت".

یەكێك لە بابەتەكانی دیكەی راپۆرتەكە، باسكردنە لە پێدانی زانیاری، لەم بارەوە زێباری گوتی: "یاسای مافی بەدەستھێنانی زانیاری چۆتە بواری جێبەجێكردنەوە، بۆ نموونە وەك یاساكە داوای كردووە، وەزارەتی داد فەرمانبەرێكی تایبەتمەند كردووە بۆ ئەوەی تایبەت بێت بە پێدانی زانیاری و ئەپلێكەیشنی رەسمی پێدانی زانیاری چاپ كردووە و ھەر كەسێك (رۆژنامەنووس یان ھاووڵاتی) كە سەردانی وەزارەتی داد بكات بۆ وەرگرتنی زانیاری پێیان دەدرێت و وەڵامی پرسیارەكانیان دەدرێتەوە و بە ھیچ كەسێك ناگووترێت كە وەڵامی ئەو پرسیارە لەلای ئێمە نییە، زانیاریش بە ھەموو كەس دەدرێت لەبەر رۆشنایی ئەو بنەمایانەی كە یاساكە دایناوە و بەردەوامین لە پێدانی ھەموو زانیارییەك. زانیاریشمان خستۆتە بەردەستی ھەمووان تەنیا ئەوانە نەبێت كە یاساكە رێگەی نەداوە بە ھاووڵاتی و رۆژنامەنووسان بدرێت ئەویش حاڵەتی تایبەتی خۆی ھەیە، بۆ نموونە لەوانەیە ئەو زانیارییە لەلای ئەوان نەبێت یان زانیارییەك بێت پەیوەندی بە ئاسایشی گشتی ھەرێمەوە ھەبێت .... ھتد".

رێكخەری راسپاردە نێودەوڵەتییەكان لە حكوومەتی هەرێم جەختی لەسەر ئەوەش كردەوە: "لە هەرێمی كوردستان ئازادیی رۆژنامەگەری و ڕادەربڕین بە پێی یاسا رێك خراوە و لە كاتی بوونی هەر حاڵەتێك كە دژ بە ڕێنماییەكانی ڕۆژنامەگەری لە هەرێمی كوردستان و پێشێلكردن بێت یان بچێتە خانەی تەشهیر و ناوزڕاندن ئەوا كار بە یاسای سزادانی عێڕاقی ژمارە (111)ی ساڵی 1969ی هەمواركراو دەكرێت، بۆیە پێویستە میدیاكارانیش نەبنە هۆی تێكدانی رەوشی ئارامی و زیانگەیاندن بە موڵكی گشتی و تایبەت، بەڵام سەرەڕای ئەوەش هەركاتێك رۆژنامەنووس یان دەزگایەكی میدیایی یاسا پێشێل بكات ئەوا راستەوخۆ لەلایەن دەزگا ئەمنییەكانەوە رێوشوێنیان بەرامبەر ناگیرێتە بەر، چونكە بەپێی یاسای ڕۆژنامەنووسی ژمارە (35)ی ساڵی (2007) تایبەت بە كاری رۆژنامەوانی، ناكرێت هیچ رۆژنامەنووسێك دەستگیر بكرێت بەبێ بڕیاری دادگا و رەزامەندی سەندیكای رۆژنامەنووسانی كوردستان".

سەبارەت بە مافی منداڵان و بەزۆر بەشوودانی منداڵ، دیندار زێباری گوتی: "پلانی گۆڕینی ھەڵسوكەوت بە مەبەستی كەمكردنەوەی بەشوودانی منداڵان لە ھەرێمی كوردستان بۆ ماوەی سێ ساڵ دانراوە. ئەم پڕۆژەیە ئەنجوومەنی باڵای خانمان سەرپەرشتی دەكات و وەزارەتەكانی (پەروەردە ،تەندروستی، ئەوقاف، كاروباری كۆمەڵایەتی، ناوخۆ، داد) جێبەجێی دەكەن. هەر كەسێك شازدە ساڵی تەمەنی تەواو كرد و داوای هاوسەرگیری كرد، دادوەر بۆی هەیە رێگای پێ بدات بە تایبەتی ئەگەر دەركەوت شایستەیی و توانای جەستەیی هەیە. ئەمەش دوای رەزامەندیی سەرپەرشتیار (وەلی)ی شەرعی دەبێت و ئەگەر سەرپەرشتیار رێگر بوو، ئەوا دادوەر داوای لێ دەكات لە ماوەیەكی دیاریكراودا قایل بێت، ئەگەر رەخنەی نەگرت یاخود رەخنەكەی شیاوی ئەوە نەبوو گوێی پێ بدرێت، ئەوا دادوەر رێگای ئەو هاوسەرگیرییە دەدات".

لە بارەی بواری پەروەردە كە یەك لەو سێكتەرە سەرەكیانەیە كە دەستەكە باسی كردووە، رێكخەری راسپاردە نیودەوڵەتییەكان ئاماژەی دا: "قوتابخانە حكوومی و نێودەوڵەتییەكان ساڵ بە ساڵ لە زیادبووندان و ئەمەش بەرەوپێشچوونێكی باشە و كاریگەریی ئەرێنی لەسەر سیستەمی پەروەردە هەیە، بەڵام سەبارەت بە بوونی توێژەری دەروونی لە خوێندنگاكان، دەبێت ئاماژە بەوە بكەین كە بە گشتی ژمارەی توێژەرانی دەروونی لەناو قوتابخانەكان كەمن (1760) توێژەر و ڕێنماییكاری دەوروونی لە كۆی نزیكی (8000) قوتابخانە ‌بوونیان هەیە، كە ئەمانیش بە ڕێكوپێكی دابەش نەكراون و تەنها لەناو شارەكاندا هەن، كەمیی ئەم ژمارەیە دەگەرێتەوە بۆوەستانی دامەزراندن و پڕنەكردنەوەی ئەو بۆشاییە بەو كەسانەی بەشی كۆمەڵناسی و دەروونناسییان تەواو كردووە و خوازیاری كاركردنن لەو بوارەدا".

لە كۆتایی قسەكانیدا زێباری رایگەیاند: "لە راپۆرتێكی تێروتەسەلدا وەڵامی راپۆرتی دەستەی سەربەخۆمان داوەتەوە و ئاماژەمان بە ڕا و تێبینییەكانمان داوە لەسەر بابەتەكانی (سەروەریی یاسا، ئازادیی رادەربڕین و میدیا و مافی بەدەستهێنانی زانیاری، رەوشی تەندروستی، رەوشی ئافرەتان، رەوشی منداڵان، رەوشی كەمئەندامان، رەوشی پەروەردە، بازرگانیكردن بە مرۆڤ، ڕەوش و بارودۆخی چاكسازییەكان و بەندیخانەكانی گرتن و گواستنەوەی پۆلیس و ئاسایش، ماددە هۆشبەرەكان و رەوشی ئاوارە و پەنابەران) لە هەرێمی كوردستان".

kdp -