گرینگە كاتێك كە باسی ئابووریی وڵاتێك دەكەین مەبەستی خۆمان دیار بكەین، باسی سیاسەتی ئابووریی پەیڕەو كراو لەلایەن دەوڵەتەوە دەكەین؟ یان كردەی ئابووریی گشت كۆمەڵگە وەك ئابووریناس هایاك- كۆی كردەكان لەبەر چاو دەگرێت- و باسی لێوە دەكات.

دەستكەوتەكان زۆرن و لە ماوەی نزیك بە دوو دەیەی رابردوودا ناوچەیەكی مارجینال و داخراو و ژێر گوشاری جۆراوجۆر توانیویەتی خۆی بپارێزێت، گەشە بستنێت و بوونێكی دیفاكتۆ بسەلمێنێت و بچەسپێنێت لە ناوچەیەكی پڕ لە قەیرانی وەك رۆژهەلاتی ناوەڕاستدا، ئەمە خۆی دەستكەوتێكی مێژووییە.
لەم ماوەیەدا بەتایبەت لە دوای ٢٠٠٣ەوە گۆڕانی بنەمایی گەورە لە كوردستاندا روویان داوە؛ ئۆربانیزاسیۆنێكی بەرچاو، گەشەی ژمارەی دانیشتووان بەگشتی و بەتایبەت گەشەی ژمارەی گەنجان، باری تەندروستی بە شێوەیەكی بەرچاو بەرەوپێشەوە چووە. وڵات بۆتە خاوەن ژێرخانێكی فیزیكی تا رادەیەكی باش، گرینگترین خاڵ بریتین لە پاراستنی ئاسایشی وڵات و جێگرتنی كوردستان لە سەر نەخشەی نەوت و وزەی جیهانیدا. كورتەی قسە ئەمەیە كە ئێستا بنەما و بناغەیەكمان هەیە كە بتوانین داهاتوویەكی لەسەر بنیاد بنێینەوە، بەڵام گرفتمان زۆرە كە بریتین لە كەمایەسییەكانی ستراكچرال و كەمایەسییەكانی سیاسەتی ئابووری.
گرفتە ساختاری و ستراكچرالەكان بریتین لە:

ستراكچەری كۆنەباوی پەروەردە، كە دەبێ گۆرانی بنەڕەتی تێدا ئەنجام بدرێت، بە تایبەت بە پەرەپێدانی خوێندنی پیشەییەوە كە بتوانێ لانیكەم پەنجا تاكوو شەست لە سەدی خۆێندكارانی پۆلی نۆ وەربگرێت. گرینگە بزانین كە ئەم خۆێندنی پیشەییە دەبێ مۆدێرن و لە چەندین قۆناغدا بێت و لە هەر قۆناغیشدا رێگای پێوەندی لەگەڵ بازاڕی كاردا كراوە بێت، خۆێندنی پیشەیی خۆی دەبێ بەشێكی ئینتیگرە بێ لەو پرۆژە ئابوورییانە كە باسیان لێوە دەكەین. ئەمە خۆی دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی باری سەرشانی زانكۆكان و هۆكارێك بۆ بەرزكردنەوەی ئاستی خوێندن لە زانكۆكاندا. ئەوكات دەتوانین رێفۆرمی پێویست كە بریتییە لە دەستنیشانكردنی ژمارەی پێویست بۆ هەر خوێندنێك بەپێی پیشبینی نیازی بازاڕ دەستنیشان بكەین.

ستراكچەری كۆنەباوی تەندروستی كە پێویستی بە پەرەپێدانی بنكەی تەندروستی و بەرزكردنەوەی كوالیتی خزمەتگوزاریی ئەم بنكانەوە هەیە، تاكوو بتوانن لانیكەم نەوەد لە سەدی نەخۆشییەكانی رۆژانەی خەڵك چارەسەر بكەن و باری سەرشانی نەخۆشخانە سەرەكییەكان كەم بكاتەوە، تاكوو مەجالی بەرزكردنەوەی پسپۆڕییان بۆ بڕەخسێت.
نەبوون، یان لاوازبوونی كەرتی تایبەت كە لە راستیدا بەرپرسیاری سەرەكی و مێژوویی پەرەپێدانی لایەنی خواستە بۆ هێزی كاری خوێندەوار و پسپۆڕ لە ئابووریدا، گەورەترین كەمایەسی ئابووریی كوردستانە.
وەك زۆرێك لە وڵاتانی تازە پێگەیشتوو هەبوونی مووچەخۆرێكی زۆر لە كەرتی گشتیدا گرفتە.
ژمارەی هێزی كار و ئەوانەی دەگەنە تەمەنی كاركردن و لاوازیی كوالیتی ئەم هێزە یەك لە گرفت و تەحەدییاتی سەرەكی و ستراتێژیكی كۆمەڵگەی ئێمەیە.
ئەگەر بێتو بتوانین ئەوەی مانا و واتای سیاسەتی ئابوورییە – گواستنەوەی هێزی كار بۆ كاری بە بەرهەمهێنەرتر و بەرزكردنەوەی ئاستی كوالیتی ئەم هێزە تێكڕای یاساكانی پێوەندیدار- ئەنجام بدەین، كوردستان بەرەو داهاتوویەكی گەش هەنگاو دەنێت و لە دوو دەیەی داهاتوودا بۆ هەمیشە ماڵئاوایی لە هەژاری و دواكەوتوویی دەكەین، بەڵام چۆن ئەم ئەركە بەجێ دەگەیەنین؟ گرینگە دەست لە سەر كەموكوڕییەكانمان دابنێین و لە واقێعدا بەرەو هەنگاونان بڕۆین.
وڵاتی ئێمە وەك زۆربەی ئەو وڵاتانە كە تازە پێدەگەن خاوەن بیرۆكراسییەكی كارامە نییە. كە وا بوو، ناتوانین زۆر پشت بە راپەڕاندنی كارەكان لە لایەن ئەم بیرۆكراسییەوە ببەستین، ئەمەش لەبەر لاوازی و نزمیی ئاستی سەرمایەی مرۆڤی وڵاتە، بەڵام لە نێو برۆكراسی وڵاتدا كەس و گروپی بەتوانا هەن، بۆیە كارەكانمان دەبێ بە –تاسك فۆرسەوە – ببەینە پێش و بەم جۆرە هەوڵ بدەین پرۆژە و بڕیاری تازە هەنگاو بە هەنگاو لە نێو برۆكراسیدا بڵاو كەینەوە .
وڵاتی ئێمە خاوەن كەرتی تایبەت، یان هەر نییە، یان ئەگەر هەبێ، زۆر لاوازە، بۆیە گرینگە كە چەمكی- ئانترێپرێنۆێر - چالاكیی بازاڕ لە موناقەشات و ئەدەبییاتی ئابووریی خۆماندا جێگیر بكەینەوە. كە وابوو جارێ هەتا چەندین ساڵی دیكەش ناتوانین بۆ چارەسەری گرفتەكان پشت بە «كەرتی تایبەت» ببەستین.
لە لایەكی دیكەوە بیرۆكراسیی لاوازیی دەوڵەت هۆكارێكی سەرەكییە كە دەوڵەت ناتوانێ گشت پرسەكان بە دەستی خۆی چارەسەر بكات. بۆیە هاوكاریی و بەشداریی دەوڵەت و چالاكانی بازاڕ هەر كام سەربەخۆیانە لە پرۆژە و كارەكاندا پێكرا، مەرجی سەركەوتووبوونیانە.
لە هەر شوێنێكدا لە پرۆسەی پلان كردن و ئەنجامدانی پرۆژەكاندا كە زانیمان شتێكمان پێ ناكرێت، یان لێی نازانین، دەتوانین ئاكتۆری بیانی بەشدار بكەین، جا چ زانست بێ، یان تەكنۆلۆژی، یان پێویستی بە سەرمایەی زیاتری دەرەكی.
كاركردن بەم شێوەیە دەریدەخات كە پێویستی بە كۆئۆردیناسیۆن هەیە، ئەمەیان ئەركی دەوڵەتە، بەڵام بە رێگای نەك وەزارەتێك لە وەزارەتەكانەوە، یان چەندین وەزارەتەوە، بەڵكوو لە رێگای بیرۆكراسییەكی تایبەت بە گەشەی ئابووریی وڵاتەوە كە هەم پشتیوانی باڵاترین دەستەڵاتی سیاسی وڵاتی هەبێ، هەمیش سیاسەت لە سەری پیادە و فەرز نەكرێت و رێگای پێبدرێت كە پرۆژەكان لە سەر بنەمای عەقل و مەنتیقی ئابووری دابڕێژرێن و ئیدارە بكرێن.
ئەم بیرۆكراسییە ئەم ئەركی كۆئۆردیناسیۆنەی لە پرۆسەیەكی كەشف، دۆزینەوە و موناقەشات لەگەڵ ئاكتۆرەكانی بازاڕدا بەڕێوەی دەبات. لەم پرۆسەیەدا دەوڵەت لە تواناكان وكۆسپ و كەمایەسییەكانی چالاكانی بازاڕ تێدەگات و بە هەمان شێوە چالاكانی بازاڕ لە توانا و گرفتەكانی دەوڵەت ئاگادار دەبنەوە. ئەم دیالۆگە رێگا دەكاتەوە بۆ دۆزینەوە چارەسەر بۆ گرفتەكان بە پرۆژەی هاوبەشەوە.
موناقەشات لە پێوەندی لەگەڵ دەوری دەوڵەت لە ئابوورییدا زۆر بووە، بەڵام ئێستا كۆنسێنسوس و هاوفیكری هەیە كە دەوڵەت دەتوانێ دەوری كاریگەر بگێڕێت، بەتایبەت لە دوای تەجروبیاتی وڵاتانی سەركەوتووی رۆژهەڵاتی ئاسیاوە، بەڵام مەرجە كە دەوڵەت دەخالەت بكات و هاوكار بێت تەنیا و تەنیا لە پرۆژە و كاری تازە بە نیسبەت وڵاتەوە نەك لە پرۆژەی كۆپی و دووبارەدا.
كە بەم چەشنە بیر لە سیاسەتی ئابووریی و گەشەپێدانی وڵات بكەینەوە دەبینین كە جێگا بۆ ئەنواعی پلانی ستراتێژێكی پرشنگداری گەشەی ئابووریی نامێنێت. لە بیرمان بێ كە زۆربەی پلانە پێشنیاركراوەكان جا چ لە لایەن ئای ئێم ئێف بێ، یان لە لایەن بانكی نێودەوڵەتی بەردەوامیی هەمان خاڵەكان و نموونەی تەفاهومی واشینگتۆنن. سروشتی ئەم خاڵانە -پریزامپتیڤ-ن بەم واتایە كە كە پێشاوپێش دەزانین كەمایەسیی بازاڕ و ئابووری چییە و ئەگەر بێتو هێند هەنگاوان هەڵبێنین، نەتیجەیەكی دیارمان دەست دەكەوێت. تاكوو ئێستا تەجروبیات سەركەوتوو نەبووە لە پیادەكردنی ئەم جۆرە پلانانەدا.
مۆدێلێك بۆ كار كە لە سەرەوەدا باسی لێوە كرا لە جەوهەری خۆیدا مۆدێلێكی- دیاگنۆستیك -ـە، بەم واتایە كە ئێمە پێشاوپێش نازانین گرفتی بازاڕ چییە و بۆ كار ناكرێت؟ بۆیە لە پرۆسەیەكی دیالۆگ و بە دواداچووندا كەمایەسی و كۆسپ دەستنیشان دەكەین، لە وڵاتێكی كۆنكرێتدا و لە كات و ساتێكی كۆنكرێتدا.
گشت ئەو خالانە كە پێویستن و ناسنامەی ئابوورییەكی زیندوو و مۆدێڕن و كاریگەرن هەنگاو بە هەنگاو لە پرۆژەكانی خۆماندا جێگیریان دەكەین و لە ئاستی ئابووری و ئیدارەی سەرانسەریی وڵاتدا بڵاویان دەكەینەوە؛ وەك ستراكچەری مووچە، عەقدی دامەزران، عەقدی هاوكاریی نێوان كۆمپانیاكان، دامەزراندنی شەریكاتی سەر بە كەرتی گشتی بە مەبەستی گواستنەوەی هێزی كاری حكوومی بۆ نێو ئەم شەریكاتانە، رێكخستنەوەی یاساكان و ....تاد.
ئەوەی نابێ بیكەین
بە گوێرەی مەنتیق و شێوەی بیركردنەوەی سەرەوە بریتییە لەوەی كە نابێ پلان و پرۆژە لە لایەن بیانییەكانەوە بنووسرێن، دابڕێژرێن و پیادە بكرێن، بەڵكوو گشت پرۆژەكان دەبێ دەرئەنجامی پرۆسەی هاوكاریی نێوخۆیی خۆمان بن، ئەگەر شتێكمان نەزانی ئەوكات یارمەتی بیانییەكان وەربگرین، بەم جۆرە سیاسەتی گەشەی ئابووریی دەبێتە بەرهەمێكی خۆماڵی. هەروەها نابێ خزمەتگوزاریی گشتی بۆ ئیدارەی شارەكان و خەڵكی خۆمان بدەینە دەست «كەرتی تایبەتەوە» لە دەورانی یەلتسین لە رووسیادا بە پێشنیاری راوێژكارانی دەرەكی ئەم كارە كرا، نەتیجەی بوو بە بەتاڵان بردنی سامانی دەوڵەت و دابەزین و خەراپی ئاستی خزمەتگوزارییەكان، كە لە دواییدا پۆتین مەجبوور بوو بە زۆر بەشێكیان سەركوت بكات و هێندێك سامان بگەڕێنێتەوە بۆ دەوڵەت. بۆیە بەرنامەی خسووسیسازیی دەوڵەت بەرنامەیەكی نەگونجاوە.
لە كۆتاییدا دەبێ بڵێین ئامانجی سەرەكیی بەڕێوەبردنی ئابووریی وڵات بریتی دەبێت لە بەرزكردنەوەی لایەنی خواست لە بازاڕدا بە رێگای بنیادنان و گەشەی كەرتی تایبەتەوە. مەرجی سەركەوتن لەو ئەركەشدا بریتییە لە كراوەبوونی مەیدانی ژیانی ئابووری و سیاسی بۆ بەشداریی گشت چالاكێكی بازاڕ و لە سیاسەتدا گشت لایەنێكی موتەعەهید بە پاراستنی سیادەی كوردی.