خەونی قەوارەیەكی سەربەخۆ بۆ گەلی كوردستان، دەیان ساڵە لە ناخی هەر تاكێكی كوردا گینگڵ دەدات، لەم پێناوەشدا قوربانیی زۆر دراوە و لە بەرامبەر دڕندەترین رژێمەكاندا گەلی كوردستان راوەستاوەتەوە، بەڵام ئامادەنەبووە واز لە خەونی خۆی بێنێت.
ئەڵبەت مافی سەربەخۆیی نەتەوەیی، مافێكی سروشتی گەلانی دنیایە و هەموو دیكۆمێنت و رێككەوتنامە نێودەوڵەتییەكان پێداگرییان لەسەر كردووە.
ئەوەی جێگەی تێڕامانە تەنیا كورد وەك نەتەوەیەكی سەربەخۆی بێ قەوارە لەم دنیایەدا توانیوێتی لەسەر پێی خۆی رابوەستێت و شكست نەهێنێت، چونكە بە درێژایی مێژوو چەندین نەتەوە توانەوتەوە و زمان و كەلتووریان بزر كردووە، كەچی كورد هەر توانیوێتی رەگەكانی خۆی بپارێزێت. ئێستاش پاش تێپەڕبوونی ١٠٠ساڵ بە سەر لكاندنی بەزۆری هەرێمی باشووری كوردستان بە عێراقەوە، تەواو ئاشكرایە كە كوردستان لەگەڵ عێراقدا دوو دنیای جیاواز، دوو نەتەوەی جیاواز، دوو كەلتووری جیاواز، دوو تۆبۆگرافیای جیاوازن، ئەوەی پێكەوە بەستوونیەتەوە، تەنیا حكومەتێكی شكستخواردووە كە لە ماوەی یەك سەدەدا نەیتوانیوە، بگۆڕێت بۆ دەوڵەتێكی راستەقینە، بەڵكوو هەر وەك قەوارەیەكی شڵۆق وخۆنەگرتوو بەڕێوەچووە، یان بە زەبری ئاگر و ئاسن دامركاوەتەوە.
بێگومان گرێبەستی پێكەوەژیانی كۆمەڵایەتی هەر لە هۆبز و لۆك ـەوە تا دەگاتە رۆسۆ و رالز-یش وەك فەیلەسووفی گرێبەستی كۆمەڵایەتی ئەوەیان خستۆتەڕوو كە دروستبوونی كۆمەڵگەی مرۆیی پرۆسەیەكی خۆویستی كەسەكانە، نەك پرۆسەیەكی مێگەلی بێت .هەربۆیە هەركاتێك كۆمەڵگەیەك بە زەبری هێز پێكەوە لكینرا، هەرگیز ناتوانێت ئارامی و ئۆقرەیی بە خۆیەوە ببینێت.
لێرەوە گەر ئەم بنەمایانە لەگەڵ عێراقدا بكەینە پێوەر ئەوە دەردەچێت كە عێراق بەم ناهارمۆنیكییەی هەیە، بەم سایكۆلۆژیا شپرزەی هەیە و بەو مێژووە خوێناوییەی هەیەتی، هەرگیز ناتوانێت ببێتە دەوڵەتێكی سەركەوتوو، بەڵكوو رۆژانە لە دنیا پەراوێز دەبێت و بەرەو هەمەجیبوون هەنگاو دەنێت، تا ئاستێك ئەوەی بچێتە دەرەوەی وڵات تێدەگات كە لە دنیادا عێراقیبوون بۆتە جێگەی نەنگیبوون. لەلایەكیترەوە ئەوەش ئاشكرایە كە عێراق چ وەك حكومەت و چ وەك گەل بە هیچ شێوەیەك ناتوانن ئەو راستییە قبووڵ بكەن كە كورد گەلێكی سەربەخۆیە، ئەوان هەمیشە بە چاوی برابچووك دەیانەوێت ئێمە ببینن، نەك وەك هاوشانێك لە دەسەڵاتی وڵات و سەرمایەدا.
ئەوەی لە ناوچەی شیعەنشین ماوەیەك بژی و تێكەڵی خەڵك ببێت، زۆر بە روونی ئەو حەقیقەتەی بۆ روون دەبیتەوە كە عەرەب بەگشتی ئەو تێڕوانینەیان بۆ كورد هەیە كە سەدام هەیبوو، یان ئەوانەی دوای ئەو هەیانە، باشترین نموونەش بڕینی بودجە و مەسەلەی داعشە، لە ماوەی ئەو چەند ساڵەی كە گەلی كوردستان برسی دەكرێن و بودجەیان بڕاوە، نە یەك دەنگی پەرلەمانتارانی عەرەب، نە مەرجەعییەتێك، نە لە گەلانی عێراقمان بیست دژ بەو سزادانە بەكۆمەڵەی گەلی كورد بێنە دەنگ، ئەو بەو مانایە دێ كە ئەوان لەسەر هەرشتێك ناكۆك بن، بەڵام لەسەر ئەوە كۆكن كە گەلی كورد نابێت بژین، لە جەنگی داعشیشدا دەبینین كە حكومەتە نیشتمانییەكەی عێراق بودجەی پێشمەرگە نادات، تەنانەت ئەو هاوكارییانەش كە وڵاتان دەینێرن بۆ پێشمەرگە، ناهێڵێت بگات. لە مەسەلەی كەركووكدا سوننە و شیعە و مەرجەعییەت و حكومەت و سیاسییەكان هەموو یەك دەنگ و یەك رەنگن. ئەمانە هەمووی پێمان دەڵێت كە لە راستیدا كوردستان دنیایەكیترە و هیچ ئایندەیەكی لەگەڵ عێراقدا نییە. لە سەرێكیترەوە ئێستا وەك دەردەكەوێت، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی گەیشتۆتە ئەو قەناعەتەی كە سایكس پیكۆ هەڵەیەكی گەورەی مێژوویی بووە و دەبێت راست بكرێتەوە، كرۆكیی سایكس پیكۆش لە سەرمەسەلەی كوردستان راوەستاوە. گەورەترین لاسەنگی لە سایكس پیكۆدا بریتییە لە كوردستانی لەتلەتكراو. كەواتە راستكردنەوەی هەڵەی سایكس پیكۆ بریتییە لە هاتنە دنیای قەوارەیەكی سەربەخۆ بۆ كورد.
ئایا كەسێك هەیە لەناو كوردا دژی پرسی سەربەخۆیی بێت؟ بێگومان كەسانێك هەن گۆشكرابن لەسەر كۆیلایەتی، یاخود بەهۆی هاوكێشە سیاسییەكانەوە دژایەتی ئەو پرسە بكەن، بەڵام لە راستیدا هیچ كەس ناتوانێت لە بەردەم ویستی نەتەوەیەكدا رابوەستێ، لەبەر ئەوە پێموانییە لایەنێك هەبێت بتوانێت دژایەتی ئەو خەونە بكات.
ئایا ئەم پرسە مۆركی هیچ حزبێكە؟ نەخێر بەڵكو ئازادی و سەربەخۆیی خەونی بچووكترین منداڵی كورد و پیرترین پیاوی كوردە، باوكم لە تەمەنی هەشتا ساڵیدا دەڵێ: تەنیا یەك رۆژ سەربەخۆیی كوردستانم دەوێت، ئیتر هیچیترم نەماوە لە دنیادا هیوای بۆ بخوازم.
ئێستا بابڵێین ئەدی ریفراندۆم بۆچی؟ هیچ گومانی تێدا نییە كە هەموو گەلی كورد دەنگ دەدەن بە سەربەخۆیی بۆ كوردستان، كەواتە چ پێویست دەكات ئێمە لەو بوارەدا كات و توانا وپارە خەرج بكەین؟ بەڵام ریفراندۆم ڤیزایەكی فەرمییە گەل دەیداتە دەست سەركردایەتی سیاسی بۆ ئەوەی هەر كاتێك ژینگەی سیاسیی نێودەوڵەتی لەبار بوو، بێ دواكەوتن و بێ ئەوەی ناچار بێت جارێكیتر بگەڕێتەوە بۆ دەنگی خەڵك، بڕیاری خۆی بدات.
واتە ریفراندۆم بەخشینی شەرعییەتە بە سەركردایەتی سیاسی كە بە ناوی گەلەوە لە هەر ساتەوەختێكی گونجاودا بێت، ئەو سەركردایەتییە رێكارەكانی سەربەخۆیی بگرێتەبەر.
بەڵام ئایا دوای ریفراندۆم یەكسەر سەربەخۆیی دێت؟ بێگومان نەخێر، پێموایە مەسەلەی سەربەخۆیی گەلێك ئاڵۆزترە لەوەی بە سادەیی سەیربكرێت. پێناچێت لە ئێستادا ژینگەی نێودەوڵەتی و ژینگەی ناوچەییش بە ئاسانی ئەم پرسەیان پێ پەسەند بكرێت. سەركردایەتی كوردیش دەیەوێت بە میكانیزمێكی گونجاو و دوور لە هەڵچوون و پەلەكردن ئەم كارە ئەنجام بدات، چونكە هەر كارێكی هەڵچووناوی نەك خەسارەتی گەورەی لێدەكەوێتەوە، بەڵكو لەبارچوونی پرۆژەكەشی لێدەكەوێتەوە، لەبەر ئەوە سەركردایەتی سیاسی پێویستی بە سیاسەتی هەنگاو بە هەنگاو و ئاساییكردنەوەی مەسەلەی سەربەخۆیی هەیە.
مەبەستم لە ئاساییكردنەوە ئەوەیە كە باسكردنی مەسەلەكە لە حەرامەوە دەربچێت و بێتە ناو كایەی شیاوەكانەوە، (ممكنات). تا ماوەیەك پێش ئێستا باسكردنی سەربەخۆیی لە تابۆكان بوو، بەڵام ئێستا ئاسایی بۆتەوە، ئەوەش هەنگاوێكە بەرەوپێش. دەكرێت هەنگاوەكانیتر بە پشتیوانی ژینگەی لەبەر یەك هەڵوەشاوی عێراق و ناوچەكە وابكات حكومەتەكان خۆیان بگەنە ئەو قەناعەتەی كە كوردستانێكی سەربەخۆ وەك دراوسێیەكی باش چارەسەرێكی گونجاو دەبیت بۆ سەقامگیربوونی خۆرهەڵات، بەتایبەتی دەبێت توركیا و عیراق و ئێران بگەنە ئەو قەناعەتەی كە كوردستانێكی ئارام و جێگیر باشترین میكانیزم دەبێت بۆ ئەوەی لە وڵاتەكانی خۆشیاندا ژینگەی سیاسی جێگیرتر بێت.
لەوانەیە گەیشتنە ئەو قەناعەتە لەلایەن دراوسێكانەوە گەلێك سەخت بێت، بەڵام رێگەیەكی زامنترە، دەنا جەنگێك لەو پێناوەدا هەموو دنیا دەسووتێنێت. بێگومان پشتیوانیی نێودەوڵەتی باشترین گەرەنتییە بۆ ئەوەی كوردان بتوانن ستراتیژی خۆیان لەو بارەوە سەربخەن.
لە ئێستادا ئەوانەی دژی ریفراندۆمن كێن؟
ئەوانەی دژی ریفراندۆمن چەند جۆرێكن:
-یەكەمیان: كەسانی دڵسۆزن، بەڵام وا دەزانن كارێكی لەو جۆرە لە ئێستادا سەركێشییەكی گەورەیە و پێدەچێت ببێتە هۆی لەدەستدانی ئەو دیفاكتۆیەی ئێستا هەیە، بێگومان هەموو كەسێكی دووربین ئەو ترسەی هەیە و سەركردایەتی كوردیش ئەو مەترسییانە دەزانن، بەڵام ئیتر ئەمە ئەوە ناگەیەنت كە ئێمە ئامادەی هەندێك قوربانی نەبین لە پێناوی مەبەستێكی گەورەتر و مێژووییتردا.
- دووەمیان: ئەوانەن كە لە ژێر هەژموونی عێراقچێتی بە عەقڵیەتی نێونەتەوەیی بیردەكەنەوە، وادەزانن مەسەلەی دەوڵەتێكی نەتەوەیی مەسەلەی ناسیۆنالیزم و رەگەزپەرستییە، بۆیە پێیان نەنگییە باس لە دەوڵەتی كوردی بكەن، من ئەوانەم لە كەسانێكی یۆتیۆپی دواكەوتوو بەلاوە زیاتر نییە، ئاخر ئێمە دەزانین مێژوو سەلماندی كە عێراق هەرگیز ناتوانێت ببێتە دەوڵەتی هاووڵاتیبوون، واتە مرۆڤ لەم وڵاتەدا بە بەهای مرۆڤبوونی بپێورێت، بەڵكوو عێراق وڵاتێكە مرۆڤ تێیدا بە مەزهەب دەپێورێت. ئێمە دەمانەوێت وەك ئینسانی ئازاد لەسەر خاكی خۆمان بژین، نەك لە ناو خاكی خۆشماندا كۆیلە بین. عێراقچییەكان هەمان ئەقڵییەتی كۆمۆنیستی توندڕەون وبەرگی جوانتریان پۆشیوە، ئەو كەسە یۆتۆپیانە بیریان چۆتەوە كە كورد لەهەر چوار پارچەكەی كوردستاندا تا ئێستا كەمترین مافی مرۆڤبوونیشی پێ رەوا نابیندرێت، ئەو عەقڵییەتە تەنیا ئەقڵیەتی دەسەڵات نییە، بەڵكوو گەلەكانیش هەر وان، ئایا لە ئێراندا یەك فارس هەیە بە كوردی رەوا ببینێت خاوەنی مافەكانی خۆی بێت، یان لە تورك و عەرەبدا هەیە؟ بیگومان شتی وا لە خەیاڵدا نەبێت، لە واقیعدا نییە.
كورد داوای مافی خۆی ناكات وەك رەگەزپەرستێك، بەڵكو وەك باڵندەیەكی ترساو وایە كە دەیەوێت هێلانەیەكی ئارامی هەبێت، نەك هەر رۆژێك راوچییەكی دڕندە ئارەزووی كرد بتوانێت هێلانەكەی بڕووخێنێت و بەچكەكانی بخوات.
ئەو جۆرانە تا ئێستا جیاوازی ناكەن لە نێو ناسیۆنالیزمی داگیركەر لەگەڵ مافی نەتەوەیەكدا لە ژیاندا، لە كاتێكدا یەكەمیان لە فەرهەنگی دنیادا بێزراوە، بەڵام دووەمیان لە كرۆكیی جاڕنامەی مافەكانی مرۆڤە ساڵی ١٩٤٨.
سێیەم گرووپ ئەوانەن كە بوونەتە مینبەری كەسانی دیكە، واتە بە گوێرەی ئەجیندای دوژمنانی سەربەخۆیی كورد جووڵە دەكەن و هاوكێشەكانی خۆیان وا تایم داوە كە دژ بێت لەگەڵ مەسەلەی كوردستانێكی سەربەخۆدا، تەسكبینی ئەمانە لەوەدایە كە هەندێكجار لە پێناوی ململانێی حزبی و بەرژەوەندیخوازیدا ئامادەن دژایەتی مێژوو و ئایندە بكەن تەنیا لە پێناوی جەنگێكی دەروونی خۆیاندا.
كوردستانێكی سەربەخۆ قەدەرێكی حەتمییە و دەبێت بێتە دی.. چۆن و كەی؟ ئەوەیان دەبێت باس بكرێت، هەر كەسێكیش بە رووی خەونی گەلەكەیدا بوەستێتەوە، مێژوو نەفرەتەكانی خۆی بۆ رەوانە دەكات.