سیناریۆی پینەوپەڕۆكردنی عێراق و بژارەكانی كورد
وێڕای ئەو هەموو هەوڵە نێودەوڵەتییەی كە دەیان ساڵە دەدرێن بۆ پینەوپەڕۆكردنی (الترقیع) عێراق، بەڵام واقیعی سیاسی ئێستا و رووداوەكانی ئەم دواییە بێگومان ئاماژەن بۆ ئەوەی كە پرۆسەی پینەوپەڕۆكردنی عێراق پرسێكی دۆڕاوە و جگە لە بەفیڕۆدانی هەوڵێكی زۆر و خەرجییەكی زۆر و قوربانیی هاووڵاتیان هیچ ئاكامێكی نابێت و كێشەی قووڵتر و ئاڵۆزتر دەخوڵقێنێت. هەر بۆیە ئێمە وەك حزبە كوردستانییەكان ئەگەر لەگەڵ خۆمان و گەلەكەمان راشكاو نەبین و بەرژەوەندیی تەسكی حزبایەتی نەخەینە ژێر بەرژەوەندیی نیشتمانی، ئەوا بە دڵنیاییەوە لەگەڵ بەغدا دەخزێینە نێو جەرگەی كێشەی مەحاڵەوە كە هەرگیز كۆتایی نایەت و سەرەنجامیش دەبێتە هۆكاری دروستبوونی ئەو كارەسات و نەهامەتییەی رووبەڕوومان بۆتەوە و هەتا ئێستاش رووبەڕوومان دەبێتەوە.
هەربۆیە لەم وتارەمدا هەوڵدەدەم گرنگترین ئاكارەكانی واقیعی سیاسی ئێستای عێراق و بژارەكانی كورد لە هەمبەر ئەم واقیعە بخەمەڕوو.
سەرەتا بە باری ئابووری دەست پێدەكەین. عێراق كە خاوەنی چوارەمین یەدەگی نەوتی جیهانە و ژێرخانێكی تەواوی دەرهێنان و هەناردەكردنی نەوتی هەیە، هەموو بازاڕەكانی جیهانی بۆ هەناردەكردن بەڕوویدا واڵایە، بە خراپترین تەنگژەی ئابووریدا تێدەپەڕێت، ئەمەش نەك بە هۆی دابەزینی نرخی نەوتەوە، بەڵكو بەهۆی فەشەلی گەوهەریی ئەو خەڵكانەی كە سیاسەتی نەوتی عێراق هەڵدەسووڕێنن و لە چۆنیەتی بەڕێوەبردنی كۆنتراكتەكانی نەوت لەگەڵ كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكاندا فەشەلیان هێناوە.
هەر لە بواری ئابووریدا دیسان، عێراق دەناڵێنێت، ئەمەش بۆتە هۆكاری ئەوەی كێشە و ناڕەحەتیی گەورە و راستەقینە بۆ گەلەكەمان لە هەرێمی كوردستان دروست بكات، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كە بونیادی دابەشكردنی داهات لە نێوان هەرێم و پارێزگاكان و پێكهاتەكانی عێراق لاوازە و تەواو دژی ئەو بنەمایانەیە كە لە دەستووری عێراقدا هاتوون.
عێراق هەتا ئێستاش پابەندە بە هەموو ئەو یاسایانەی كە پێشتر سەدام حوسێن دایڕشتبوون، هیچ حكومەتێكیش لە حكومەتە یەك لە دوا یەكەكانی دوای ساڵی 2003 هیچ كام لەو سیاسەت و یاسایانەیان نەگۆڕیوە كە كەرتی نەوت و داهاتی عێراقی پێ بەڕێوەدەبرێت، بە درێژایی ئەو ماوەیەی رابردووش نەتوانراوە بازنەی ئەو كێشە و پێچ و دەورانە بشكێندرێت كە بەغدا وەك ئاستەنگ دەیخاتە بەردەم دۆسێی یاسای نەوت و گاز و داهاتەكانی هەناردەكردن، بۆیە هەر جارێك تێیدا دەگەینە رێككەوتن، ئەوا زۆر بەخێرایی بۆ چوارگۆشەی یەكەم دەگەڕێینەوە. بەمجۆرە و بەشێوەیەكی كردەیی كابینەكەی عەبادی-یش هیچ هەنگاوێكی لەو هەنگاوانە نەگۆڕیوە كە پێشتر لە كابینەی رابردوودا مالیكیی هاوڕێی هەڵیگرتووە.
دووەم لە بواری سیاسیدا. دوای ساڵی 2003، كورد لەناو «عێراقێكی دیموكراتی و فیدڕاڵی و لامەركەزی» بە وەرگرتنی پۆستی وەزارەتی سەروەریی دەستی پێكرد، هەتا گەیشتۆتە ئێستا بە وەزارەتەكانی خزمەتگوزاری كۆتاییمان پێهێناوە و لەناو هاوكێشەی سیاسیدا كە دوورە لە هاوبەشی راستەقینەی كورد لە بڕیاری چارەنووسساز و سەروەریدا. لەم ئاماژەكردنەدا دەمەوێت ئەوە وەبیر ئەو لایەنانە بهێنمەوە كە داوای ئەوە دەكەن لە ژێر چەتری ئەو بەغدایە بمێنینەوە كە هەر ئەو دەوڵەتەی عێراقە كە لە بیستەكانی سەدەی رابردوو دروستكراوە، پێشتریش كورد بە پۆستی وەزاری گرنگ دەستی پێكردووە، بەڵام لە نێو هەموو حكومەتەكانی پێشووی عێراقدا بەدەست سیاسەتی پەراوێزخستن و راگوێزان و كوشتارەوە ناڵاندوویەتی، هەتا كورد گەیشتە پرۆسەی كۆمەڵكوژی و راگواستن و ژینۆساید و گۆڕە بەكۆمەڵەكان، ئەمەش وایكردووە یادەوەریی مێژووییمان زامەكانی هەڵەبجە و ئەنفال (گەرمیان و بادینان) و كۆمەڵكوژی بارزانییەكان و كوردانی فەیلی و بە هەزاران شەهید و بێسەروشوێن لەناخیدا هەڵبگرێت.
سێیەم، لە بواری سەربازیدا سوپای عێراق بە هۆی نەبوونی باوەڕێكی سەربازی و هەستێكی نیشتمانی و نەبوونی باوەڕێك بە گرنگیی ئازادكرنەوەی خاكەیان، بەدەست كێشەیەكی بونیادییەوە دەناڵێنێت، ئەمەش واتە عێراق بە دەست نەبوونی ئیرادەیەكی تەواوی سەربازییەوە دەناڵێنێت كە ناتوانێت خاك ئازاد بكات و بیپارێزێت. هەر بۆیە گوندێك لەم لا ئازاد دەكەن، كەچی لەولاوە شارێك لەدەست دەدەن، ئەمە وێڕای پشتگیریی تەواوی ئەمریكا، بەڵام باری سوپای عێراق لە حوزەیرانی 2014 ـەوە تا دەگاتە ئێستا كە 2016ـەیە گۆڕانێكی ئەوتۆی بە خۆیەوە نەبینیوە، ئەمە سەرباری زیادبوونی گروپی پەرتەوازە لە نێو ژمارەیەك لەو گروپە چەكدارانەی كە لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتن، هەروەها پەیدابوونی فەرماندەكانی شەڕ كە ئەجێنداكان لە دەرەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت بەڕێوەدەبەن.
لەبەرامبەردا هێزی پێشمەرگەی قارەمان دەبینین كە وێڕای كەمیی ئیماكانییەت و سەرچاوەی ئابووری، بەڵام سەركەوتن لە دوای سەركەوتن تۆمار دەكات، ئەمەش لەبەر ئەوەیە پێشمەرگە خاوەنی بڕوایەكی پۆڵایینی نیشتمانی و بیروباوەڕێكی سەربازیی قووڵە و ئەمەش وایكردووە كە پێشمەرگە بتوانیت وەك پاسەوانێكی راستگۆ خاكی كوردستان و سەروماڵی هاووڵاتیان بپارێزێت.
چوارەم ئەگەر بە كورتی ئەم تەنگژەیەی دوایی شرۆڤە بكەین. ئەوا دەبینین عێراق وێڕای ئەو هەوڵەی كە لایەنە نێودەوڵەتییە گەورەكان بە هەموو شێوەیەك بۆ نەشتەرگەرییەكەی دەیدەن، بەڵام نەتوانراوە پێكهاتە جیاوازەكان و پەرلەمانتاران و سیاسەتمەدارەكانی پێكەوە كۆبكەنەوە. هەربۆیە دوای سێ مانگ لە ململانێی سیاسییانە لە ئاژاوەگێڕی و پۆپۆلیستییەكی راشكاوانە، ئەوا ئەو هێزە نێودەوڵەتییانە بە هەموو توانا و نفوزی خۆیانەوە سەركەوتوو نەبوون كە شتێكی زۆر سادە بدۆزنەوە كە لە كەلێنی سیاسی و كۆمەڵایەتی لە بونیاد و هەیكەلەی عێراقدا پینەوپەڕۆ بكەن.
كێشە و تەنگژەكانی عێراق زیاتر و زیاتر هەڵدەكشێن و هیچ هیوایەك لە ئارامكردنەوە، یان چارەسەكردنیدا نییە، هەر بۆیە ئێمەی كورد ئەگەر ئامادەباشی نەكەین بۆ هەڵگرتنی هەنگاوێكی مێژوویی بۆ ئەنجامدانی راپرسی و بە دیهێنانی ئیرادەی گەلەكەمان بۆ بڕیارداین مافی چارەنووس، ئەوا بە ئاگری ئەو كێشە ئاڵۆز و تێكچژراوانە دەسووتێین كە ئێمە بە هیچ جۆرێك دەستمان لە دروستكردنیدا نەبووە. ئەوجا پرسیار لێرەدا ئەوەیە بۆچی پەلی خۆمان و گەلەكەمان بۆ ناو ئەم شەڕە رابكێشین؟!
بۆیە لێرەدا داوادەكەم و وەبیر لایەنە جیاوازەكانی دەهێنمەوە، بەتایبەتی ئەوانەی بەو جۆرە تێڕوانین دەكەن و داوای گرنگیی مانەوە لە ژێر كۆنتڕۆڵی بەغدادا دەكەن، بەوەی پێویستە دوای ئەو هەنگاوە بكەوین كە مافی سروشتیی گەلەكەمان پشتبەستوو بە یاسا نێودەوڵتییەكان بەرجەستە دەكات بۆ ئەنجامدانی راپرسی و دوایان لێدەكەم و بەبیریان دەهێنمەوە پێویستە خوێندنەوەیەكی واقیعییانە بۆ واقیعی راستەقینەی عێراق بكەن. هەروەها زۆر پێویستە بەرژەوەندیی باڵای نیشتمانی بخرێتە سەرووی بەرژەوەندیی تەسكی حزبییەوە، كە پێش هەر لایەك زیان بە خۆیان دەگەیەنێت و گەل و مێژووی كوردستانیش چاوپۆشیی ئەوەیان لێ ناكات كە ئاستەنگ لە بەردەم رەوڕەوەی سەربەخۆیی و بەرجەستەبوونی نەتەوە و گەلی كوردستان دروست بكەن.
واقیعی ئێستای عێراق قابیلی چارەسەر نییە، واقیعی ئێستای عێراق بەردەوامە لەسەر دووبارە بەرهەمهێنانەوەی سەركردە و ئەقڵییەتی شۆڤێنی و دیكتاتۆرییانە كە بە درێژایی دەیەكانی رابردوو هەر ئەمەی بەرهەم هێناوە، بۆیە هەتا ئێستاش ئەم واقیعە و ئەم پێكهاتە سیاسییە دژی هەموو بەرژەوەندییەكی كوردە. پرسیار لێرەدا ئەوەیە، ئایا دەبێت بژارەكانمان لە بەر رۆشنایی ئەم واقیعە لەبەریەك هەڵوەشاوەیە بن كە دەمانخەنە نێو تەنگژەگەلێك كە بەدرێژایی دەیان ساڵ قابیلی چارەسەركردن نەبوون؟ ئایا دەتوانین بە مانەوەمان لە چوارچێوەی ئەم تەنگژانەدا چ دەسكەوتێك بۆ گەلەكەمان بەدەست بهێنێن؟ بینیمان چۆن بەغدا لە كێشەیەك دەربازی دەبێت و بە خێرایی بەرەو كێشەیەكی دیكەی زۆر ئاڵۆزتر دەچێت. بۆیە لێرەدا دەبێت ئەو پرسیارە گەوهەرییە بخەینەڕوو كە لە قووڵایی هاوكێشەی ئێستای واقیعی عێراق سەرچاوە دەگرێت، ئەویش ئەوەیە كە ئایا دەمانەوێت گەل و هەرێمی كوردستان بەشێك بێت لەم تەنگژە بێ چارەسەرە كە هەرگیز هێور نابێتەوە؟ ئایا ئەوە راستە رەوڕەوەی پێشكەوتن و بەرجەستەبوونی گەل و نەتەوە رابگرین و چاوەڕێی بەغدا بكەین؟ ئایا ئەوە راستە قوربانییەكانی هێزی پێشمەرگەی قارەمان و شەهیدە سەربەرزەكانمان بكەین بە قوربانی ئەو هەیكەلە سیاسییەی كە بێجگە لە كارەسات و نەهامەتی هیچی دیكەی بۆ گەلەكەمان بەدینەهێناوە؟
ئێمە لەو بڕوایەداین هەر رۆژێك تێدەپەڕێت و ئێمە بە چوار دەوری كێشەكانی بەغدا دەخولێینەوە، ئەوە هەڵەیەكی گەورەیە دەرهەق بە خەباتی گەلە تیكۆشەرەكەمان دەیكەین. چۆن دەتوانین بڕوا بە ئایندەیەكی پرشنگدار بۆ منداڵەكانمان بكەین، لەگەڵ عێراقێكدا كە تەنیا یەك رۆژیش بڕوای بە هاوبەشی راستەقینەی كورد نەبووە؟ ئایا كارلێكەكانی تەنگژەی ئەم دواییەی چی بوون؟ جگە لە هەڵوێستێكی زۆر روون و راشكاوانە بەرامبەر رۆڵی كورد لە بەغدا. حكومەتە یەك لە دوایەكەكانی عێراق هیچ هەلێكیان بازنەداوە و چەندی پێیان كرابێت هەنگاویان بە ئاراستەی پەراوێزخستنی زیاتر و پاڵپێوەنانی زیاتری كورد بووە بۆ دەرەوەی پرۆسەی سیاسی و هاوكێشەی بڕیاری سیاسی. كەواتە بۆچی خۆمان گرێبدەینەوە بە شتێك كە مێژوو سەلماندوویەتی، رووداوەكانیش رۆژ لە دوای رۆژ پێمان دەڵێن قابیلی راستكردنەوە و و پینەوپەڕۆ نییە؟ چەندین ساڵە هەوڵدەدەین كێشە گەوهەرییەكان لەگەڵ بەغدا چارەسەر بكەین، بێ تاقەت نەبووین لە گرێدانی دانوستاندن و سەردانی یەك لەدوای یەك لەبەر ئەوەی پابەندی تەواو بووین بە گرنگی درێژەپێدانی رێگاكانی سیاسەت و دیموكراتی، بەڵام یەك پرسیاری سادە كە بە مێشكی هاووڵاتیانی كوردستاندا تێدەپەڕێت، ئەوەیە لە هەموو ئەمانە چی بەدیهات و چیمان دەستكەوت؟ ئایا توانیمان هیچ لەو ئەقڵییەت و پێكهاتەی لە بەغدا دەسەڵاتدارن بگۆڕین؟ ئایا هیچ كام لەحكومەتە یەك لە دوایەكەكانی دوای ساڵی 2003 رێزیان لە بەڵێن و ئەو رێككەوتنانە گرتووە كە لەگەڵ سەكردایەتی و حكومەتی كوردستان گرێیان داوە؟ ئەمە سەرباری ئەوەی هەموو كات هەرێمی كوردستان رۆڵێكی ئەرێنی و بونیادنەرانەی هەبووە بۆ هێوركردنەوە و چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان سەركردە جیاوازەكانی دەستەبژێری سیاسی لە عێراقدا، سەرۆك بارزانی هەموو هەوڵی خۆی خستۆتە گەڕ بۆ ئەوەی دڵۆپێك خوێن نەڕژێت و پرۆسەی سیاسی بەردەوام بێت و كارەكانی حكومەت راست ببێتەوە و ئەو تەنگژە سیاسییانەی هەن، كۆتاییان پێبهێندرێت، بەڵام لە بری پابەندبوون بەو رێككەوتنە سیاسییانەی لەگەڵ هەرێم گرێیانداون و بۆ رێزگرتن لەو رۆڵە ئەرێنییەی كە سەرۆك بارزانی گێڕاویەتی بەوەی پابەندبن بە بەڵێن و ئیمزاكانی خۆیانەوە، كەچی حكومەتە یەك لە دوایەكەكان لە بەغدا هەموو هەلێكیان قۆستۆتەوە بۆ ئەوەی رۆڵ و بڕیاری كورد پەراوێز بخەن!
بەمجۆرە، لەبەر رۆشنایی مێژووی عێراق و بەرەوپێشچوونی رووداوەكان و كارلێكەكانی لە 2003ـەوە تا ئێستا، ئەوا ئەم رووداو و تەنگژە یەك لە دوایەكانە، داڕووخانێكی گەورە لە هەموو كۆڵەگە سەرەكی و جیاوازەكانی عێراقمان پیشان دەدەن. ئەوجا لەسەر ئاستی سیاسی، یان سەربازی، یان ئابووری بێت، هەر بۆیە لە كاتێكدا كورد هیچ رۆڵێكی لەم لەبەریەكهەڵوەشانە یەك بە دوایەكانەی عێراقدا نەبێت، بەڵكو بە پێچەوانەوە كورد بەدەست سیاسەتی سەركوتكاری و داپڵۆسێنەرەوە ناڵاندوویەتی و ئەو سیاسەتە بۆتە هۆكاری قوربانی و كارەساتێكی گەورە بەسەر هەموو تاكە جیاوازەكانی گەلەكەمانەوە.
بۆیە دەڵێین: ئێمە گەیشتووینەتە ئەو قەناعەتەی كە بژارەكانی كورد لە بەغدا، لە بنەڕەتدا لە گەلەكەمانەوە لە هەرێمی كوردستان دەست پێدەكات، لەوەوە دەست پێدەكات كە هەنگاوی بە متمانە و راستەقینە و بوێرانە هەڵبگرین بەرەو ئەنجامدانی ریفراندۆم بۆ بڕیاردانی مافی چارەنووس، با لێگەڕێین گەلەكەمان بە شێوەیەكی دیموكراتی و راستەوخۆ و ئازادانە بۆ ئەو بژارەیە بڕیار بدات كە لەگەڵ ئاستی قوربانی بەرگرییەكەیدا دەگونجێت و هاوتەریبە، ئێمەش دەبێت لە ئاستی ئەو بەرپرسیاریەتییەدا بین كە گەلەكەمان دەیخاتە سەرشانمان و نابێت دوودڵ بین لە بەرەو پێشەوە بردن و بەدیهێنانی هیواو ئاواتە رەواكانی گەلەكەمان.
* بەرپرسی هێزەكانی پێشمەرگە – میحوەری پێنجەم (باكوور و رۆژئاوای كەركووك) و ئەندامی مەكتەبی سیاسی و بەرپرسی مەكتەبی پێوەندییەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان و سەرۆكی پێشووی پەرلەمانی كوردستان.
