دكتۆر بێوار خنسی*
بە هەر دوو ئاستی جەماوەری و حكوومی كاردانەوەیەك لە هەمبەر مامەڵەی ناتەندروست و نامەبدەئییانە و خۆدزینەوەی حكومەتی فیدڕاڵی بۆ دواخستنی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان هەیە كە بەپێی دوایین ڕێككەوتنی هەردوولا، ناردنی بەشە بودجەی هەرێم خراوەتە بەرانبەر فرۆشتنی ئەو نەوتە خاوەی لە كوردستانەوە دەنێردرێتە دەرەوە، هەندێك هەن پشتگیری تەواو لەوە دەكەن كە هەرێمی كوردستان ئابوورییەكی سەربەخۆ ڕابگەیەنێت، هەندێكیش لە ڕێی بەردەوامبوونی دیالۆگەوە پشتگیری لە پێدانی دەرفەتێكی تر بە بەغدا دەكەن، ئەوەش بە مەبەستی دۆزینەوەی ڕێگەچارەیەكی دادوەرانە كە بە هۆیەوە ئەرك و مافەكانی هەردوولای حكومەتی ناوەندی و حكومەتی هەرێم لە بەرانبەر یەكتر مسۆگەر بكات، تا چیتر لەبەرانبەر ئەم دۆخە نامرۆیی و نایاساییەی حكومەتی بەغدا كە ماوەی 15 مانگە لە بەرانبەر هەرێمی كوردستان پیادەی دەكات، سنوورێك بۆ موعاناتی خەڵكی هەرێمی كوردستان دابنرێت، كە بە هۆیەوە مووچەی فەرمانبەرانی دامودەزگاكانی هەرێم دوا دەكەوێت، دواجاریش بەغدا بە منەت و بە نیوەناچڵی ئەو مافە فەوتێنراوانەیان بۆ دەگێڕێتەوە. پێدانی مووچە لەم ساتەوەختە هەستەوەرەی كە عێراق و هەرێمی كوردستانیشی پێدا تێدەپەڕێت، زامنكاری پاراستن و چەسپاندنی پێگەی فەرمانڕەوایەتی هەرێمی كوردستانە لە بەرانبەر هەموو ئەو گێژەڵووكانەی ڕووبەڕووی هەرێم و عێراق و ناوچەكەش دەبێتەوە.
پرەنسیپی ڕێككەوتن لە نێوان هەردوو جەمسەردا:
پرەنسیپی دوایین ڕێكەوتننامەی نێوان هەولێر و بەغدا بووەتە بناغەیەكی دەستووری بۆ دیاریكردنی بودجەی ساڵی 2015ی عێراقی فیدڕاڵی، واتا ئەو ڕێككەوتنە زامنكاری ئەوەیە دووبارە ئەوەی لە ساڵی 2014 ڕوویداوە (لەو كاتەیدا كە دەوڵەت بە بێ بودجە بەڕێوەدەچوو) دووبارە نەبێتەوە، هەردوولا ڕێككەوتوون لەسەر ئەوەی نەوت سەرچاوەی بنەڕەتی بودجەی ساڵی 2015 بێت، بەو شێوەیەی ڕۆژانە 3.3 ملیۆن بەرمیلی لێ بفرۆشرێت، بە نرخی 56دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك، لەو بارەیەوە حكومەتی فیدڕاڵ ڕۆژانە2.750ملیۆن بەرمیل بفرۆشێت و حكومەتی هەرێمی كوردستانیش 550هەزار بەرمیل ڕۆژانە بە كۆمپانیای سۆمۆ بفرۆشێت لە ڕێی بەندەری جیهانی توركیاوە، لەبەرانبەریشدا حكومەتی ناوەندی 17% لە بودجەی گشتی بۆ حكومەتی هەرێمی كوردستان ڕەوانە بكات.
ڕێژەی فرۆشتنی نەوت لە ماوەی چوار مانگی ڕابردوودا:
ڕێژەی336 ملیۆن و5010 بەرمیل لەلایەن حكومەتی ناوەندییەوە لە ماوەی چوار مانگی ڕابردوو بە بڕی 15.917ملیار دۆلارفرۆشراوە، یان بە بڕی 3.979 ملیار بۆ هەر مانگێك، بەپێی ئەو ڕێژەیە دەبوایە لەو 17%ی كە مافی هەرێمی كوردستانە مانگانە676 ملیۆن دۆلار ڕەوانەی هەرێم بكرایە، یان10.4%ی بودجەكە كە 413 ملیۆن دۆلار مانگانەیە، كەچی ئەوەی ڕەوانە كراوە بریتیە لە 359.6ملیۆن دۆلار لە مانگێكدا یان لە سنووری53%ی ئاستی داواكراو، واتا مانگانە 317 ملیۆن دۆلار لە ئاستەكەی خۆی كەمی كردووە كە دەكاتە 47%ی ئەوەی پێویست بوو بنێردرێت.
بەهای ئەو نەوتە خاوەی دراوەتە كۆمپانیای سۆمۆ لە ماوەی چوار مانگی پێشوودا دەكاتە نزیكەی1.937 ملیار دۆلار واتە بە ڕێژەی 484 ملیۆن لە مانگێكدا، واتا بە 125 ملیۆن دۆلار كەمتر لە مانگێكدا لەو ڕێژەیە بۆ هەولێر نێردراوە، ئەویش بە دواكەوتنەوە لە وادەی خۆی.
ئەو واقیعەی حكومەتی ناوەندی مانگانە پێویستیەتی لە پارە:
حكومەتی ناوەندی مانگانە نزیكەی 3.4 ملیار دۆلاری پێویستە بۆ دابینكردنی مووچەی فەرمانبەران، وێڕای ئەوەی پێویستیی بە 1.040ملیار دۆلار بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی داعش و پشتگیریكردنی حەشدی شەعبی و یارمەتیدانی ئاوارەكان هەیە. واتا بەغدا مانگانە پێویستی بە 4.441ملیار دۆلاری مانگانە هەیە، ئەمەش لە ڕێژەی ناردنە دەرەوەی فرۆشتنی نەوتی ئەو چوار مانگەی پێشوو زیاترە.
ئەگەر هەناردەی بەشە نەوتی هەرێم كە ئەو چوار مانگە دراوەتە سۆمۆی بخرێتە سەر، بە ڕێژەی 484 ملیۆن دۆلار لە مانگێكدا، ئەو كاتە كۆی گشتی دەگاتە(4.463 ملیار لە مانگێكدا).
هەموو ئەم ژمارانە كە لە واقیعەوە نزیكن، ڕەنگدانەوەی ئەو موعاناتە داراییەیە كە بارودۆخی ئێستای حكومەتی ناوەندی پێوە گیرۆدەیە و لەسەر هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان بە قورسی ڕەنگی داوەتەوە. بۆیە لایەنی جەماوەری و حكوومی لە هەرێم داوادەكەن چارەسەرێكی ئەلتەرناتیڤ بدۆزرێتەوە و سنوورێك بۆ ئەم كێشەیە دابنرێت كە چیتر بە هۆیەوە هاووڵاتیانی هەرێمی كوردستان باجی هەڵەكانی سیاسەتی حكومەتی ناوەندی نەدەنەوە.
واقیعی ئەو پارەیەی حكومەتی هەرێمی كوردستان مانگانە پێویستێتی:
مانگانە حكومەتی هەرێمی كوردستان پێویستی بە 850ملیار دینارە(700ملیۆن دۆلار)بۆ پێدانی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم جگە لە تێچووی دارایی (ڕووبەڕووبوونەوەی داعش و دابینكردنی ژیانی ئاوارەكان و دەستەبەركردنی پرۆژەكانی پەرەپێدانی هەرێمی كوردستان) و وێڕای پێدانی مافی كۆمپانیا نەوتییەكان كە لە هەرێمی كوردستان كار دەكەن.
بووژانەوەی ئاستی هەناردەكردنی نەوت لە مانگی نیسان:
دەستپێشخەرییە ئەرێنییەكان ئاماژەدەرن بە بەرزبوونەوەی ئاستی هەناردەی نەوتی خاو لە لایەن حكومەتی ناوەندی كە گەیشتۆتە نزیكەی 3.090 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێكدا، هەروەها ئاستی هەناردەی نەوتی هەرێمیش بەرزبۆتەوە بۆ 562 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا، كەواتە ئاستی هەناردە كردنەكە گەیشتۆتە نزیكەی3.655 ملیۆن بەرمیل، هاوكات نرخی نەوت لە بووژانەوە و بەرزبوونەوەدایە لە 41.45دۆلار كە لە مانگی كانونی دووەم ئەو نرخەی هەبوو بۆ 51.75دۆلار هەر بەرمیلێك لە مانگی نیسان، لە مانگی ئایاریشدا نرخەكە بەرزبوەوە بۆ 65 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێك كەواتە نرخی نەوت بۆ هەر بەرمیلێك بە گشتی بڕی56دۆلاری تێپەڕاندووە كە پێشتر لەسەر ئەو ژمارەیە بودجەی ساڵی 2015ی عێراق دیاریكرابوو، ئەمەش مژدەبەخشە بۆ ئەوەی لە توانادایە چارەسەری قەیرانەكەی ئێستای پێ بكرێت، لە حاڵەتێكدا ئەگەر حكومەتی ناوەندی پابەند بێت بەم ڕێككەوتنەی كە لە نێوان هەولێر و بەغدا واژۆ كراوە، ئەویش بە ناردنی مافە داراییەكانی هەرێم بە شێوەیەكی ڕێكوپێك و مانگانە، بەمەش دابەشكردنی سامانی نەوت مانگانە بۆ هەموو پارێزگاكان دادپەروەرانە ئەنجام دەدرێت، بە ناردنی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستانیشەوە كە بریتیە لە 17% بە پێی ئەو ڕێككەوتنەی پێشتر لە نێوان هەردوو لایەنەكەدا واژۆ كراوە.
دوا دەرفەت لە بەردەم حكومەتی هەرێم:
بۆ دواجار هەرچی هەنجەت و بیانووی حكومەتی ناوەندییە نەماوە لە بەرانبەر ئەوەی كە نیوەی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان ڕەوانە نەكات، لە پارەی هەناردە كردنی ئەو نەوتەی بە پێی ڕێككەوتنامەكە دابین دەكرێت، پاش ئەوەی مانگی نیسان بە ڕێژەی 562 هەزار بەرمیل ڕۆژانە نەوت لە لایەن هەرێمەوە تەسلیمی كۆمپانیای سۆمۆ كرا، ئەوەش بەرزترە لەو ڕێژەیەی بە پێی ڕێككەوتنەكە تەرخان كراوە كە بریتیە لە 550هەزار بەرمیل نەوت لە ڕۆژێكدا، پارەی ئەو ڕێژە نەوتەی مانگی نیسان كە هەرێم ناردوویەتیە دەرەوە بریتیە لە 875 ملیۆن دۆلار لە هەر مانگێكدا، ئێستاش كە نرخی نەوت بەرز بۆتەوە بۆ نزیكەی 65دۆلاربۆ هەر بەرمیلێك كەواتە ئەو بڕە پارەیە كە حكومەتی ناوەندی پێویستە بیداتە حكومەتی هەرێم بریتییە لە 1.93ملیار دۆلار لە مانگێكدا، كەواتە ئەم واقیعە نوێیەی هاتۆتە پێشەوە پێویستی بە بەردەوامبوونی ئاستێكی ترە لە وتووێژ، دوا دەرفەتیش كە بدرێتە حكومەتی ناوەندی بۆ ناردنی 17%ی بودجەكە بە شێوەیەكی مانگانەو لە كاتی خۆیدا، ئەوەش هەنگاوێكە لە دانانی سنوورێك بۆ ئەو موعاناتەی دانیشتووانی هەرێم بە هۆی وەرچەرخانی دۆزی فرۆشتنی نەوت لە دۆزێكی ئابووری بۆ دۆزێكی سیاسی تووشیان بووە، كە بەهۆیەوە ماوەی ساڵێك زیاترە باجەكەی لەلایەن هاووڵاتیانی كوردستانەوە بە قورسی دراوەتەوە، بە پێچەوانەی ئەمەشەوە دەرگاكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان دەكرێنەوە بۆ دانانی سنوورێك تا ئەو موعاناتەی هاووڵاتیانی هەرێم دەیكێشن، نەهێڵێت، ئەویش لە ڕێی بڕیاردانێكی ئابوورییانەی وەها كە باری دارایی و ئابووری هەرێم ڕاست بكاتەوە، كە ئەو بارە بە نەرێنی بەسەر هەموو ناوەندەكانی ژیان و بژێوی خەڵكی هەرێمی كوردستاندا شكاوەتەوە.


* راوێژكاری وزە لە ئاژانسی پاراستنی كوردستان