لە پرسیارێكی گۆڤاری گوڵاندا كە ئايا چۆن جیهان بەگشتی و جیهانی ئیسلامی بەتایبەتی، دەتوانێت خۆی لەم ئایدیۆلۆژیایە رزگار بكات؟ پڕۆفیسۆر عەبدولقادر تەیوب لە زانكۆی كیپ تاون لە وەڵامدا گوتی: ئەوە پرسیارێكی زۆر قورسە، سەرەتا لەو بڕوایەدام گرنگترین شتێك كە بۆ ئێمە بكرێت، ئەوەیە كە یەكەمجار لەو كارانە تێبگەین كە ئەوان بەڕاستی ئەنجامی دەدەن، چونكە وادیارە خەڵكی وا باسی دەكەن كە ئایدیۆلۆژیا بێت، بەڵام پێم باش نییە پێویست بكات وەك ئایدیۆلۆژیا باسی لێوە بكەین، بەڵكو ئەمە كۆمەڵە ئایدیا، یاخود رەمزێكە كە خەڵكی ساز دەدات بۆ پیادەكردنی بەرنامەیەكی سیاسی دیاریكراو، كەواتە كاتێك باسی ئایدیۆلۆژیا دەكەیت، ئەوا پتر بەرجەستە كراوە لەلایەن – بۆ نموونە- پارتی كۆمۆنیستی، یاخود ناسیۆنالیستەكانی دیكە، كە ئەو كاتە ئامانجێكت دەبێت، ئیدی یان دامەزراندنی دەوڵەتێكە، یاخود پارتێكە بۆ ئەنجامدانی كارێكی هاوشێوە، بەڵام ئەم گرووپانەی باسیان دەكەیت لە كردەوەگەلێكی زۆر وێرانكارانەوە تێوەگلاون و رەنگە هەندێ كەس بڵێن كە زۆر زەحمەتە بزانین لە كوێدا كار و كردەوەكانیان كۆتایی دێت، باشترە وا لێیان تێبگەین كە ئەوان ئایدیای خەلافەت و ئایدیای سەرەتای مێژووی ئیسلام بەكار دەهێنن، بەڵام ئەوان بایەخ نادەن بەوەی لە ماوەی چەند ساڵی داهاتوودا ئەو ئامانجە بەدەست بهێنن، پێدەچێت ئەوان رێگەیەكیان گرتبێتەبەر كە بێئەندازە وێرانكار بێت، لەبەر ئەوە زەحمەتە بتوانین بە شێوە تەقلیدییەكە باسی ئایدیۆلۆژیای ئەوان بكەین.

عەبدولقادر تەیوب هەروەها گوتی: دەبێت سەرەتا لەوە تێبگەین كە ئەوان ئەنجامی دەدەن، هەنگاوی دووەم ئەوەیە دەبێت لەوە تێبگەین كە ئێمە لە جیهانێكدا دەژین كە زۆر گۆڕاوە و زۆر جیاوازە لەو جیهان و سەردەمەی لە سەدەی حەوتەمدا هەبوو. كاتێك دەست بە بیركردنەوە دەكەن لە بارەی مێژووی خەلافەتەوە لە سەدەی حەوت و هەشتدا، ئەوا كێشەیەكی زۆر هەبووە، موسڵمانان بە گشتی بیرۆكەی عاتیفییانەیان هەیە لە ئاست ئەو رۆژگارەدا، پێموایە ئەگەر لە مێژوو تێبگەن ئەوا لەو بژاردانەش تێدەگەن كە لە چەند ساڵی كەمی داهاتوودا دەیگرنەبەر.

شاياني باسه تەیوب هەروەها گوتی: سەرهەڵدان و دروستبوونی ئەلقاعیدە، یان داعش یاخود بۆكۆ حەرام ئاماژەیە بۆ بوونی كێشە لە كۆمەڵگەدا، هەوڵم داوە چاوپێكەوتن لەگەڵ ئەو كەسانەدا بكەم كە بە شێوەیەك لە شێوەكان روویان كردۆتە ئیسلامیزم، ئەگەرچی مەرج نییە كەسانی توندوتیژ بن، ویستوومە هەوڵ بدەم بۆچی ئەم بژارە دەگرنەبەر و ئایا چ پاڵنەرێك ئاڕاستەیان دەكات؟ ئەوە بەشی

یەكەمی مەسەلەكەیە، هەندێ كەس دەڵێن ئەمانە كەوتوونەتە ژێر كاریگەری سعودیە یاخود تاڵیبانەوە، بەڵام مەیلێك هەیە لای موسڵمان و عەرەبەكان بەگشتی كە كێشەكە لە شوێنێكی دیكەیە، بەڵام دەبێت درك بەوە بكەین كە ریشەی كێشەكە لە ناوخۆدایە، كاتێكیش دووچاری كێشەی سیاسی دەبن، ئەوا پێدەچێت هەندێ كەس هەبن كە بڵێن دەبێت كارێكی ئەوپەڕی بوێرانە- نائومێدانە- بكەین، پێموایە یەكێك لە رێگە بنەڕەتییەكانی چارەسەركردنی كێشەكە ئەوەیە راستەوخۆ رووبەڕووی كێشە سیاسیەكە ببنەوە. كێشە سیاسیەكانیش لە رووی حوكمڕان و مافە بنەڕەتییەكانی مرۆڤەوەو لە رووی ئەوەی خەڵكی خاوەنی مافە ئاساییەكانیان نین و كاتێكیش لە كۆمەڵگەكان دەڕوانیت ئەوا خەڵكی دەبینین كە زۆر نائومێدن و نازانن چی بكەن، ئەو كاتە هەر كەسێك بێت و بەڵێن بدات كە كێشەكانیان بۆ چارەسەر بكات بەو شێوەیە كە خەلیفە لە سەدەی حەوتدا كێشەكانی چارەسەر كردووە- بە چەشنی ئەوەی پێغەمبەر(د.خ) كێشەكانی چارەسەر كردووە.

لە درێژەی دیدارەكەیدا عەبدولقادر گوتی: ئەگەر عێراق دابەش بكرێت بۆ سێ بەشی شیعە و سوننە و كورد، وەك یەك وڵات نەمێنێتەوە، ئەوا رەنگە شەڕ و ناكۆكی لە نێوان شیعەكان خۆیان دروست بێت، گرووپێك پشتیوانی سیستانی دەكەن و گرووپێكیش پاڵپشتی سەدر، كەواتە تاوەكو كێشە ریشەییەكە چارەسەر نەكرێت لەبارەی ئەوەی چۆن مامەڵە لەگەڵ یەكتردا بكرێت، ئەوا سوننەكانیش لە نێو خۆیاندا شەڕ دەكەن و گرووپی جیاوازیش لە نێوان كوردا دەبێت و هەروەها گرووپی جیاوازیش لە نێوان شیعەكاندا دەبێت. رەنگە ئێستا سێ گرووپەكە لەگەڵ یەكدا شەڕ بكەن، بەڵام كاتێك سنووری نوێت داڕشت ئەوا كێشەی ئەوە چارەسەر ناكەیت كە چۆن مامەڵە لەگەڵ ئەو خەڵكانەدا دەكەیت كە لە بەغدا دەژین لەبەرامبەر چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئەوانەی لە كوفەدا دەژین، ئەوا دووبارە دوچاری كێشەكە دەبیتەوە، پێموایە ئەمە یەكێكە لە رێگە عەمەلییەكان لەبارەی چۆنیەتی چارەسەركردنی كێشەكەوە، من دەزانم لە سەردەمی كۆڵۆنیاڵیزمدا فەڕەنسی و بەریتانییەكان سنوورەكانیان داڕشت بۆ بەرژەوەندی خۆیان و بۆ ئەوەی سوود لەم وڵاتانە وەربگرن، بەڵام كاتێك ئەم سنوورانە داڕێژران تا راددەیەك وڵاتان- لە ماوەی شەست بۆ حەفتا ساڵی دواتردا- بەرەوپێشچوون و دەوڵەت دروستبوون و حكومەتە عەرەبییەكان خۆیان دامەزراند. ئەزموونی ئەوە هەیە كە جیاوازییەك لە نێوان سووریا و عێراقدا نییە، لە عێراقدا تەنها یەك گرووپ هەبوونی نییە، بەڵكو فرەییەكی زۆرهەیە بە چەشنی سووریا. دەكرێت گفتوگۆ لەبارەی سنوورەكانەوە بكرێت و دووبارە دابڕێژرێتەوە هەرچەندە ئەوە پێویستی بە پرۆسەیەك دەبێت و دەكرێت بە هەمیشەیی نەمێننەوە، بەڵام مەرج نییە ئەوە كێشەیەكە چارەسەر بكات. تەنانەت خەڵكی دەڵێن لە رابردووشدا هەموو موسڵمانەكان لە سایەی خەلیفەدا یەكگرتوو بوون، بەڵام ئەوە راست نییە، چونكە فارسەكان و كورد و عەرەب هەبوون، هەروەها هیندییەكان بوونیان هەبوو. پێموایە كێشەكە لەم سنوور، یان لەو سنوورەدا نییە .

لە كۆتایدا تەیوب گوتی: حزبە ئیسلامییەكان لە ساڵانی حەفتاكان و شەستەكانەوە لە ئارادان و لە یەكەم هەنگاودا خەڵكی بڕیاریان دا كە پارتە ئیسلامیەكانیان دەوێت، بە دواداچوونم بۆ پەرەسەندنەكانی تونس و میسر كردووە و موناقەشەیەكی زۆر دەكرێت لەبارەی ئەوەی ئایا بە راستی پارتە ئیسلامییەكان چارەسەری كێشەكان دەكەن؟ بە داخەوە خەڵكانێكی زۆر ئیدی چ لە سوپادا بن، یاخود لە حوكمڕانەكان بن كە هەڕەشەیان لەسەر بووە بە هۆی دیموكراسیەوە، پشتیوانی جووڵانەوەی دژ بە شۆڕشیان كرد، ئیدی لە سووریا بێت وەك ئەوەی بەشار ئەسەد دەیكات، یاخود لە وڵاتانی كەنداو بێت كە پشتیوانی میسر دەكەن، یان داعش هەروەك دەڵێن، هەرچەندە من بەڵگەی ئەوەم نییە، واتە پشتیوانی بزووتنەوەی دژ بە شۆڕش دەكەن بۆ لەباربردنی ئەم جووڵانەوەیە. پێموایە ئەمە دەرفەتێكە بۆ ئەوەی خەڵكی بیر لەو شێوازە و رێچكەیە بكەنەوە كە بە كاری دەهێنن، ئەوەی روونە كە ئەمە پرۆسەیەكی درێژخایەنتر دەبێت و ئەوانەی لە دەسەڵاتدان ئاوا دەسەڵات جێ ناهێڵن، بەڵام دەبێت وریا بین هەمیشە مەسەلەكان روون نین، بەڵام بەگشتی دەرفەتێكە بۆ ئەوەی ببینیت كە هێزی گۆڕان و هێزی دیموكراسی لە بوارێكی بەرفراوانتردا دەركەوتوون و ئەو هێزانەشی كە بەرهەڵستی دیموكراسی دەكەن پتر بەرجەستە بوونە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە داخەوە بەهۆی دابەشبوونی هێزەكان ئێستا ئاوا روون بوونەتەوە، ئەوا ناكۆكییەكی زۆر دروست بووە، ئێستا نازانین چی لە میسردا روودەدات، كاتێك بەهاری عەرەبی لە میسردا هاتە ئاراوە خەڵكی باوەڕیان وابوو سوپا پشتیوانی خەڵك دەكات، بەڵام ئێستا دەركەوت كە پاڵپشتی خەڵك ناكات و لەگەڵ گۆڕانكاریدا نییە و دەیەوێت سیستمە كۆنەكە بپارێزێت.

بۆ خوێندنەوەی ئەم بابەتە لە گۆڤاری گوڵان ژمارە(1009)