سبەی پەنجا و سێیەمین ساڵیادی هەڵگیرسانی شۆڕشی مەزنی ئەیلوولە، شۆڕشێک کە یەکەم موژدەی کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی پڕ لە زوڵم و ستەمی داگیرکەران بوو، بۆ یەکەمجاریش بوو لە مێژووی گەلی کورددا هێز و ورە و متمانە بەخۆبوونی بە گەلی کورد بەخشی و بوو بە وەرچەرخانێکی گرینگ لە مێژووی گەلەکەمان و دەستپێکی رەتکردنەوەی داگیرکاری.

(سەرۆک مەسعوود بارزانی) دەربارەی شۆڕشی مەزنی ئەیلوول دەڵێ، "یەکەم موژدەی کۆتاییهاتنی دەسەڵاتی پڕ لە زوڵم و ستەمی داگیرکەران بوو و ئەو شۆڕشە توانی بۆ یەکەمجار یه‌کبوونی نه‌ته‌وه‌یی کورد بکاتە دیاری بۆ گەلەکەی و کۆتایی بە هەستی ناوچەگەرێتی و بێ ھێزی و پەرتەوازەیی ھێنا و بڕوا و متمانەیەکی پۆڵایینی بە خەڵک بەخشی و هەموو خەڵکی کوردستانی لە دەوری خۆی کۆکردەوە و کۆمەڵگەی پەرتەوازەی کوردستانی کردە کۆمەڵگەیەکی بەرگریکار و متمانە پۆڵایین کە چیدی زوڵمی قبووڵ نەدەکرد و داکۆکیی لە مافە نەتەوەیی و نیشتیمانییەکانی خۆی دەکرد."
شۆڕشی مەزنی ئەیلوول، شۆڕشێکی سەرتاسەریی خەڵكی كوردستان بوو کە بە ڕابەرایەتیی (بارزانیی نەمر) و سەركردایەتیی پارتیی دیموكراتی كوردستان هەڵگیرسا.
مێژووناس، ئاکادیمی، ڕۆشنبیر و سیاسییەکانیش زۆریان دەربارە نووسیوە و گوتووە و شۆڕشی ئەیلوولیان وەک قوتابخانەیەكی گەورە ناو بردووە، کە نەك تەنیا بۆ پێگەیاندنی كادیری به ‌توانا لە بواری خەباتی نیشتمانی و سیاسەت و نەتەوەدا، بەڵكو لە رووی ئیداری و یاسایی و سەربازییشەوە ژمارەیەكی زۆر خەڵكی پێگەیاندووە كە لە پاش ڕاپەڕینەوە لە كاتی دامه‌زراندنی پەرلەمان و حكوومەتدا سوودیان لێ وەرگیرا.

سبەی 53-یەمین ساڵوەگەڕی هەڵگیرسانی شۆڕشی نەتەوەیی كورد، شۆڕشی شكۆداری ئەیلوولە، ئەو شۆڕشە سەرتاسەرییەی بە رابەرایەتیی باوكی كورد (مستەفا بارزانیی نەمر) و پێشڕەوایەتیی پارتیی دیموكراتی كوردستان و بە پشت و پەنای خەڵكی ئازادیخوازی كوردستان هەڵگیرسا.

شۆڕشێك كە هەموو ناوچەكانی كوردستانی گرتەوە هەر لە زاخۆوە تاكو خانەقین و مەندەلی و، شۆڕشێكی سەرتاسەریی كوردستان بوو نەك شۆڕشێكی ناوچەیی.
چونکە پێش شۆڕشی ئەیلوول هەرچیی شۆڕشی دیكە هەبوون، هەمووی ناوچەیی بوون و لە سنووری ناوچەكەی خۆی تێپەڕی نەكردووە، بەڵام شۆڕشی ئەیلوول وەک شۆڕشێكی زۆر جاوازتر بەرپا بوو کە، توانی بۆ یەکەمجار یه‌کبوونی نه‌ته‌وه‌یی کورد ڕابەگەیەنێ و کۆتایی بە هەستی ناوچەگەرێتی و بێھێزی و پەرتەوازەیی ھێنا.

هەڵبەتە شۆڕشی ئەیلوول هەر ئەوە نییە كە پانتاییەكی گەورەی جیۆگرافیی باشووری كوردستانی گرتبووەوە، لە رووی دیمۆگرافیایشەوە هەموو چین و توێژەكانی كۆمەڵگەی كوردی گرتبووەوە، هەر لە رۆشنبیرانەوە بیگرە تا جووتیاران كە بەشێكی گرینگی شۆڕش بوون. لە هەمان كاتدا شۆڕشێك بوو كە هەموو ئایین و ئایینزاكان بەشدار بوون تێیدا لە مەسیحی، ئێزدی و موسوڵمان و پێكهاتە نەتەوەییەكانی تەواوی كوردستان لە كلدان سریان ئاشوور و توركمان و هەموو پێكهاتەكانی دیكەی كوردستان.
شۆڕشی ئەیلوول لە لایەن حزبێكی سیاسیی نەتەوەیی دیموكراتی شۆڕشگێرەوە كە پارتیی دیموكراتی كوردستانە و هەروەها لە لایەن كەسایەتی و سەركردەیەكی وەكو (بارزانیی نەمر)ـەوە سەركردایەتی كراوە، كە توانی هێزی خۆی لە سەركردایەتیكردنی شۆڕشێكی لەو شێوەیەدا دژ بە دوژمنانی كورد نیشان بدات.

ئەو شۆڕشە لە رووی سیاسییەوە لەو سەردەمەدا كە حكوومەتی عێراق سیاسەتێكی شۆڤێنی تەواوی پەیڕەو دەكرد و هەوڵی دەدا كە لە عێراقدا بەشداری كورد و عەرەب نەمێنێت و لەو كاتەیشدا شۆڕشەكە بە سەرۆكایەتیی (بارزانیی نەمر) و سەركردایەتیی پارتیی دیموكراتی كوردستان، هەڵوێستی هەبوو و هەڵوێستەكەشی گەییشتە لوتكە كە خەباتی چەكداری بوو.

شارەزایان باوەڕیان وایە کە، یەكێك لە خەسڵەتە گرینگەكانی شۆڕشی ئەیلوول، ئەوە بوو كە سەرجەم چین و توێژە كۆمەڵایەتییەكان لە ژێر چەتریدا كۆ بوونەوە.
لە رووی سیاسییشەوە شۆڕشی ئەیلوول توانیی لەگەڵ پێشهات و ڕووداوەكاندا ڕێ بکات و، یەكێك لەو شۆڕشە گرینگ و رووداوە بایەخدارانە بوو كە دۆزی ڕەوای كوردی بە جیهان ناساند.
هەروەها لە رێگەی شۆڕشی ئەیلوول و هەواڵەكانی شۆڕشەوە، سیاسەتی رەگەزپەرستانەی داگیركەرانی كوردستان و، دەسەڵاتدارە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق وای كرد كە جیهانی دەرەوە و وڵاتانی ناوچەكە و جیهانیش لە دۆزی رەوای كورد و ئەو زوڵم و ستەمەی بەرانبەری دەكرێت، ئاگادار بن.

لە ماوەی بەرپابوون و بەردەوامیی شۆڕشی ئەیلوولدا پانتاییەكی زۆر لە خاكی كوردستان ئازاد کرا و لەو ناوچە ئازادكراوانەیشدا دەستەڵاتێكی كوردیی شۆڕشگێڕ دامەزرا كە رەوایەتیی خۆی لە دەستەڵاتی شۆڕشگێڕییەوە وەرگرتبوو.

لەژێر قەڵەمڕۆیی ئەو دەستەڵاتە کوردییە شۆڕشگێڕییەدا، تەنیا كاروباری خەڵكیان بەڕێوە نەدەبرا، بەڵكو لایەنی بوارەکانی پەروەردە و تەندروستی بایاخیان پێ دراوە و قوتابخانە و بنكەی تەندروستی و دادگای دامەزراند و كێشە كۆمەڵایەتی و یاساییەكانی خەڵكی چارە دەكرد و ئاساییشی خەڵكی دابین كردووە.
دەربارەی ئەو شۆڕشە و قەڵەمڕۆییەکەی، مامۆستای زانكۆ، دكتۆر (نەجدەت ئاكرەیی) باوەڕی وایە، "لە رووی ئاساییشی نەتەوەیییەوە ئەوە بە وەرچەرخانێكی گەورەی مێژووویی هەژمار دەكرێت، چونكە قۆناخێكی گرینگە لە قۆناخەكانی خەباتی كورد بە هەموو جۆرەكانییەوە و شۆڕشی ئەیلوول بێدەنگیی نەهێشت و لەسەر ئەم پرەنسیپە بووە بنەمایەك بۆ هەنگاوەكانی دیكەی ئاساییشی نەتەوەیی كە لە داهاتوودا كاری لەسەر كرا."

شۆڕشی ئەیلوول قوتابخانەكی گەورەیش بووە نەك تەنیا بۆ پێگەیاندنی كادیری نیشتیمانی لە بواری خەباتی نیشتیمانی و سیاسەت و نەتەوەدا، بەڵكو لە رووی ئیداری و یاسایی و سەربازییەوە ژمارەیەكی زۆر خەڵكی پێگەیاندووە كە لە پاش ڕاپەڕینەوە لە كاتی بنیاتنانی پەرلەمان و حكوومەتدا سوودیان لێ وەرگیرا.

زیاتر لەوە نووسراوە و گوتراوە کە، هەر سەركردەیەكی سیاسیی هەر بزووتنەوەیەكی سیاسی لە هەرێمی كوردستاندا ئەگەر پێناسەی ژیانی سیاسیی خۆیان بكەن، دەبێت خەباتی خۆیان لە ناو یەكیەتیی قوتابیان و لە شۆڕشی ئەیلوولەوە دەست پێ بكەن، بۆیە نەك هەر كادری ناوەندی، بەڵكو سەركردەی سیاسییشی پەروەردە كردووە.
شۆڕشی ئەیلوول قوتابخانەی سەرهەڵدانی هۆشیاری نەتەوەیی بوو، وێستگەی ئامادەباشیی سیاسی و پێگەیشتنی شارەزایی سەركردەكان بوو لە مەیدانی سیاسیی و هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی مافەكانی گەلی كوردستان بە شێوازی دیالۆگ و دانوستاندن و رووبەڕووبونەوەی سیاسیی و پێداگرتن لەسەر شەرعییەتی سیاسیی كێشەكە و چۆكدانەدانیان لەبەرانبەر دوژمن لەسەر مێزەكانی گوتووێژ و دانوستاندا.
نووسەر و ڕۆشبیر (عەتا شێخ حەسەن) دەربارەی دیپلۆماسییەت لە تەمەنی شۆڕشی ئەیلوولدا گوتوویەتی، "هێندە کاریگەر بووە بە جۆرێک، دیوە شۆڕشگێڕییەكەی شۆڕشی ئەیلوول، دیوی بەرگریكردن بوو لە ترسی فەنابوون. لەبەر ئەوە هێرشی نەیارانی كورد بە جۆرێك بوو كە دەیانویست گیانی نەتەوەیی بخەنە بەردەم مەترسییەوە، ئەگینا شۆڕشی ئەیلوول لە رووی دیپلۆماسییەوە هەمیشە پڕۆژەی ئاشتەوایی پێ بووە."
ئەم تێخوێندنەوەی ئەو نووسەرە و ئەوانەیشی کە دەربارەی ئەو دوژمنە نووسیویانە کە شۆڕش لەگەڵیدا دەجەنگا، لە کاتێکدا بوو کە تەنیا بە زمانی ئاگر و ئاسن، وەڵامی داخوازییە ڕەواکانی گەلی کوردی دەدایەوە، بەڵام شۆڕشی ئەیلوول کە (بارزانیی نەمر) ڕابەرایەتی دەکرد، چەکی دیپلۆماسی و زمانی دیالۆگی فەرامۆش نەکرد و لە ھەر ھەلێکی گونجاودا کە دەرگای گفتوگۆ کرابێتەوە، بەپیریەوە چووە و ئەنجامی ئەوەش دەستکەوتی گەورەی بۆ گەلەکەمان ھێنا و بۆ یەکەمجار، رژێمێکی پڕچەک و جبەخانەی ناچار کرد بێتە سەرمێزی گفتوگۆ و رێککەوتننامەی مێژوویی یازدەی ئادار مۆر بکات.. ئەو ڕێککەوتننامەیەی تێیدا دان بە مافی نەتەوەیی کورددا نرا و، بوو بە بناخەی ھەموو گفتوگۆکانی دیکەی کورد لەگەڵ رژێمە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق.

مامۆستای زانكۆ دكتۆر (دلێر ئیسماعیل)، هەمان بۆچوونی هەیە و دەڵێ، "شۆڕشی ئەیلوول لە رووی دیپلۆماسییەوە زۆر سەركەوتوو بوو كە توانی زنجیرەیەكی زۆر كۆبوونەوە و دانوستان لەگەڵ حكوومەتی عێراقدا بكات و رێكکەوتنامەی 11ـی ئازاریشی لەگەڵ حكوومەتی عێراق واژۆ كرد كە بۆ یەكەمین جار یەكێك لە حكوومەتە داگیركەرەكانی كوردستان كە حكوومەتی عێراق بوو، لەو سەردەمەدا چۆكی بۆ داخوازییە نەتەوەییەكانی كورد دادا كە ئەوە دەستكەوتێكی زۆر گەورە بوو.