پشتیوانی تاران بۆ دیمەشق و بەغدا خزمەت بە داعش دەكات
رێكس براینێن وانەبێژی زانستی سیاسیە لە زانكۆی مەكگیل، توێژەری چەندین بوارە لەوانە پەرەپێدان و ئاسایش لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ركابەری ناوچەیی و خۆسەپێنی و دیموكراسی لە جیهانی عەرەبیدا. بۆ شرۆڤەكردنی دۆخی پشێوی ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئەو ململانێ و ركابەرییەی كە لەم ناوچەیەدا لەئارادایە، لەگەڵ رۆڵی كورد لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستانی داعش، گوڵان دیدارێكی لەگەڵدا ئەنجامدا، ئەویش بەم شێوەیە گوزارشتی لە بۆچوونەكانی خۆی كرد.
* لە ئێستادا ناسەقامگیری باڵیكێشاوە بەسەر چەندین وڵاتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا و ئەم وڵاتانە لە دۆخێكی مەترسیداردان، ئەگەر كۆدەنگییەك لە نێوان هێزە جیهانییە گەورەكاندا، وەك ئەمەریكا و روسیا، دروست نەبێت، ئایا ئایندەی ئەم ناوچەیە بەرەو كوێ دەچێت؟
- من دڵنیا نیم لەوەی رێككەوتنی ئەمەریكا و رووسیا گۆڕانكارییەكی زۆری لێبكەوێتەوە. چونكە ئەم ناكۆكییانە پتر هۆكاری مەحەلی و ناوچەییان هەیە. بێگومان رێككەوتنی ئەم هێزانە یارمەتیدەر دەبێت، بەڵام هێز و دەستڕۆیشتوویی رووسیا و ئەمەریكاش سنووری خۆیان هەیە.
* زۆرێك لە چاودێران سەرهەڵدانی داعش گرێ دەدەنەوە بە حوكمڕانیی شكستخواردووی عەلەوییەكان لە سووریا و شیعەكان لە عێراقدا، ئایا دروستبوونی داعش بۆ فەشەلی حوكمڕانی و پاڵپشتی ئێران بۆ ئەم دوو وڵاتە ناگەڕێتەوە؟
- لەو باوەڕدا نیم سیاسەتی ئێران هۆكارێك بووبێت بۆ سەرهەڵدانی داعش. ئێران دەستڕۆیشتوویی و نفوزێكی كەمی هەیە لەسەر كاردانەوەی پڕ لە سەركوتكاری رژێمەكەی ئەسەد لە دژی ناڕەزایەتییە جەماوەرییەكانی سووریا لە ساڵی 2011، هەروەها هەڵنەستا بە هاندانی سەرۆك وەزیرانی پێشوو نوری مالیكی بۆ ئەوەی بە دوورەپەرێزخستن و بە چەشنێكی توند حوكمڕانی بكات. هەرچۆنێك بێت، ئەوەی گومانی تێدا نییە ئەوەیە كە داعش سوودی لەم پشتیوانیكردنەی ئێرانی بۆ دیمەشق و بەغدا بینی بۆ ئەوەی پاڵپشتی سوننە لە بەرژەوەندی خۆی بەكار بهێنێت.
* ئێران هێزێكی خاوەن سەنگ و قورساییە لە ناوچەكەدا، لە چەند وڵاتێكی ناوچەكەدا نفوزی هەیە و شەڕی بەوەكالەت بەڕێوە دەبات، ئایا چۆن دەكرێت بەر بەم شەڕی بەوەكالەتەی ئێران بگیرێت؟
- سەبارەت بەو هێزانەی كە وەك وەكیلی ئێران لە ناوچەكە هەن، راستە ئێران هاوكاری رێكخراوی حەماس لە فەلەستین دەكات، بەڵام دەستڕۆیشتوویی تەواوی بەسەر رەفتارەكانیەوە نییە. بێگومان حزبوڵڵا هاوپەیمانێكی نزیكی ئێرانە، هەروەها بە هۆی پشتیوانی ئێرانەوە دروست بوو، بەڵام لە بنەڕەتدا و لە هەمان كاتدا بەهۆی داگیركردنی لوبنان لە لایەن ئیسرائیلەوە لە ساڵی 1982 دروست بوو. حوسییەكان هەندێ پشتیوانی لە ئێران وەردەگرن، بەڵام ئەمە هۆكاری سەرەكی نییە بۆ سەركەوتنیان. ئێران بە راستی كاراكتەرێكی سەرەكی نییە لە شەڕی پەكەكە و توركیادا. بەڵام ئێران سوود لەو هەڵانە وەردەگرێت كە كەسانی دیكە دەیكەن.
* بەڵام لە لایەك ئێران وەك هەر دەوڵەتێكی دیكەی خاوەن سەروەری رەفتار دەكات، لە لایەكی دیكەوە خۆی بە نوێنەری شیعەكان دەزانێت و راستەوخۆ مامەڵە لەگەڵ هەر پارتێكی شیعەدا دەكات، بە هەمان شێوە هاوكاری سەربازی و داراییشیان دەكات. لەبەر ئەوە دەتوانین بڵێین كە ئێران خۆی بڕیار دەدات چ كاتێك وەك دەوڵەت رەفتار بكات و چ كاتێكیش وەك مەرجەعێكی شیعە، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی رێگری لە ئێران ناكات كاتێك هەڵدەستێت بە پێشێلكردنی سەروەرییەكانی وڵاتانی دیكە؟
- زۆرێك لە وڵاتان ئەم كارە دەكەن، رووسیا بانگەشەی ئەوە دەكات كە پشتیوانی رووسیەكانی كریمیا و ئۆكرانیا دەكات، ئیسرائیل بانگەشەی بەرپرسیاربوون لە جولەكەكان دەكات لە هەر كوێیەك بن، ئەمەریكا بانگەشەی بینینی رۆڵێكی تایبەت دەكات كە پەیوەستە بە پاراستنی دیموكراسی، سعودیە بانگەشەی رۆلێكی تایبەت دەكات بۆ پاراستن و برەودان بە ئیسلامی سوننە. لە زۆر حاڵەتدا، كاراكتەرە مەحەلییەكان داوای هاوكاری لە ئێران دەكەن، هەندێ لە گرووپە كوردییەكانی سووریا و توركیا و تەنانەت عێراقیش، هەروەها حكومەتی عێراق و سووریاش، بە هەمان شێوە حزبوڵڵا و حوسی و هەزارەكانی ئەفغانستان.
* ئەوانەی باس لە بارودۆخی دوای تێكشكاندنی داعش دەكەن، پێیانوایە ئەمە دەبێتەهۆی بەهێزكردنی ئێران و هاوپەیمانەكانی. هەروەها باوەڕیان وایە ئەگەر خەلافەتەكەی داعش بڕووخێت، ئەوا مۆدێلێكی حوكمڕانی شیعەی هاوشێوەی كۆماری ئیسلامی جێی دەگرێتەوە، چۆن سەیری ئەمە دەكرێت؟
- من هیچ كاتێك گوێبیستی ئەوە نەبووم كە تاكە شارەزایەكی سیاسیش پشتیوانی سەپاندنی مۆدێلێكی ئێرانی بكات لە شوێنەكانی دیكە. ئەوەی تەواو بە پێچەوانەوەیە.
* رۆژئاوا هەوڵە دیپلۆماسییەكانی خستەگەڕ و لە كۆتاییدا گەیشتە رێككەوتنێك لەبارەی بەرنامە ئەتۆمی
یەكەی ئێران و سزاكانی سەر ئەو وڵاتەشی هەڵپەسارد، ئایا ئەمە دۆخێك دروست ناكات بۆ ئەوەی ئێران پتر برەو بە دەستڕۆیشتووییەكانی بدات ؟
- ئەو رێككەوتنە تەنیا لە لایەن رۆژئاوا ئەنجام نەدرا، بەڵكو لە لایەن رووسیا و چین و بە پشتیوانی بەشێكی زۆری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بووە. باوەڕم وانییە رێككەوتنەكە دەستڕۆیشتووییەكی زیاتر بە ئێران بدات، بەڵكو رێگری لە تاران دەكات لە بەدەستهێنانی چەكی ئەتۆمی. هەر لەبەر ئەمەشە كە زۆرێك لە موحافیزكارە ئێرانییەكان ئیدانەی دەكەن و پێیانوایە رێككەوتنەكە بە مانای خۆبەدەستەوەدانە بە ئەمەریكا.
* ئاشكرایە كە دەستێوەردانی رووسیا لە كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كاریگەری لەسەر هاوسەنگی هێز لە ناوچەكەدا دەبێت، ئەوەی بەدی دەكەین ئەوەیە كە هاوپەیمانێتییەك لە نێوان مۆسكۆ و تاران و بەغدا و دیمەشقدا دروست بووە، لە دەرئەنجامدا دەبینین كە دەوڵەتە سوننەكانیش دەستەوەستان نابن و ئەوانیش بە سەركردایەتی سعودیە هاوپەیمانی پێكدەهێنن، ئەوەش ئاشكرایە كە ئەمەریكا و رۆژئاوا پشتیوانی لە هاوپەیمانەكانیان دەكەن، ئایا ئەمە سەرناكێشێت بۆ شەڕێكی رانەگەیەندراو لە نێوان رۆژهەڵات و رۆژئاوادا؟
- ئەمە ركابەرییە لە هەندێ رووەوە شەڕێكی ساردە، بەڵام من شەڕێكی رانەگەیاندراو نابینم. دەبێت سەرنجی ئەو راستییە بدرێت كە رووسیا چەك بۆ زۆرێك لە دەوڵەتە عەرەبییە سوننەكان دابین دەكات، هەروەها رۆژئاواش وەبەرهێنەریكی گەورە دەبێت لە ئێرانی دوای سزاكاندا. هاوكێشەكە زۆر لەوە ئاڵۆزترە كە بڵیێن مەسەلەكە بریتییە لە رۆژئاوا دژی رۆژهەڵات.
* لە نێو گێژاو و ئاژاوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەرێمی كوردستان خۆی بە بەشێك لەو هاوپەیمانێتیە نێودەوڵەتیە دەزانێت كە بەرەنگاری تیرۆریستان بۆتەوە و داكۆكی لە بەها مرۆییەكان و بەها رۆژئاواییەكان دەكات، بەڵام دەبینین لەگەڵ ئەوەی پێشمەرگە تاكە هێزێكە لەسەر زەوی شەڕی تیرۆریستان دەكات، ئەوا لە لایەن ئێران و هاوپەیمانەكانیەوە رووبەڕووی فشار بۆتەوە. ئایا پێتوانییە لەم شەڕەدا كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی وەك پێویست هاوكاری هەرێمی كوردستانی نەكردووە؟
كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی هاوكاری بەرچاوی هەرێمی كوردستانی كردووە، ئەم هاوكارییەش بەردەوام دەبێت. ئەگەرچی ئەگەری ئەوە نییە هەرێمی كوردستان لە دەرەوەی ناوچە كوردییەكان شەڕی داعش بكات، هەروەها ئەوان كۆت و بەندكراوی هەڵویستەكانی بەغدان، لەبەر ئەوەی هێشتا لە رووی یاساییەوە كوردستان بەشێكە لە عێراق.
